Sinema Tarihi: İlk Gösterimden Bugüne

Sinema, yirmi yıl içinde bir atölye işinden dünya çapında bir sanat dönüşümü geçirdi. Bu gelişim birkaç yıl değil, birkaç on yıl sürdü.

Bu yazıda sinemanın doğuşunu, klasik dönem yapımcılığını, Türk sinemasının gelişimini ve güncel durumu ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tarihsel dönüm noktaları kaynaklara göre değişebilir.

1. İlk gösterimler

Hareketli görüntü fikri, tek bir isimden gelmez.

1. Hareketli fotoğraf. Etienne-Jules Marey ve Eadweard Muybridge, hayvan hareketlerini kare kare kaydetti. Muybridge bir atın dört nala kalktığını gösteren fotoğraf dizisiyle ün kazandı.

2. Lumière kardeşler. 1895’de ilk kamu gösterimini yaptılar. Paris’de Grand Cafe’de on film gösterdiler. “L’Arrivée d’un train en gare” en ünlülerindendi.

3. İlk Türk gösterimi. 1896’da İstanbul’da Lumière kardeşlerin filmleri gösterildi. Türkiye’de sinema geleneği böyle başladı.

4. Melies. Georges Méliès, sinemayı sahneye taşıdı. Onun filmleri, komedi, fantastik ve sahneleri kullanılan ilk yapımlardır.

Benim tespitim şu: Lumière ve Méliès aynı yıllarda film yapıyordu, ancak tamamen farklı bir anlayışı temsil ediyorlardı. Émile Cohl, film çekmek için bir yöntem bulduğu ilk kişilerdendir. Bu iki yaklaşım, sinemanın bugünkü ana akımlarının da kaynağıdır.

2. Klasik dönem

1920-1940 arası, sinemanın olgunlaştığı dönemdir.

1. Chaplin. Charlie Chaplin, sessiz filmin zirvesidir. Karakteri Şarlo, 1914’te ortaya çıktı. Komediyi, utanma, açlık ve sınıfsal bir bakışla birleştirdi.

2. İtalyan Gerilem Okulu. Yirminci yüzyılın ortasında bir akış oluştu. Rossellini, De Sica ve Fellini; yoksulluğu ve gündelik hayatı temalarına alan filmlerle tanındılar.

3. İran sineması. Sinema tarihinin en özgün akışlarından biridir. Yönetmenlik, edebiyat ve anlatı bütünleşmiştir.

4. Filmi. Kodak tarafından geliştirilen yükseklik oranı standardı. 35 milimetrelik film, 1920’lerde standartlaştı.

Pratik özet: Sinema, ilk yıllarında tiyatro kaydı gibi görünüyordu. Gerçek devrim, kamerayla hareket etmeyi öğrenmekte oldu. Bu geçiş, kırklı yıllarda gerçekleşti.

3. Türk sineması

1920’lerde başlayan bir gelenek, dönem dönem güçlü yapımlar üretti.

1. İlk dönem. 1920-30’larda Lütfi Bey ve Muhsin Ertuğrul gibi isimler çalıştı. Dönemin filmleri tiyatro uyarlamalarından ibaretti.

2. Lütfi Bey’in yapıtları. “İstanbul’da Bir Yabancı” bu dönemin önemli filmidir. Lütfi Bey, Türk sinemasının kurucu isimlerinden biridir.

3. Altın çağ. 1950-70 aresi Türk sineması en verimli dönemini yaşadı. Onlarca yapım üretildi, yönetmenler yetişti. Yeşilçam denilen bu dönem, sinema tarihindeki yerini korur.

4. Metin Ergun, Yılmaz Güney. Sinema üzerine yazılar üreten isimler. Güney, “Umut” ve “Yol” gibi filmlerle tanındı ve bir dönemin dilekçesi oldu.

5. Bugün. Uzun bir duraklamadan sonra yeni yapımlar üretiliyor. Sektör, altyapı ve büyük bütçeli filmlerle yeniden yapılanmaya çalışıyor. Bağımsız yapımlar daha fazla ilgi görüyor.

Benim tespitim şu: “Türk sineması ilerlemiyor” cümlesi genelde dönemsel bir gözlemdir. Altın çağın koşulları ile bugünkü koşullar arasındaki fark, yalnızca yönetmenlerle açıklanamaz. Seyirci alışkanlıkları ve dağıtım kanalları da belirleyicidir.

4. Sık yapılan hatalar

1. İlk film Wright kardeşlerin filmidir. Kısmen. Wright kardeşler hareketi kaydettiler; ilk gösterim Lumière kardeşlere aittir.

2. Sessiz film oyunculuk içermez. Yanlış. Sessiz filmlerde oyunculuk belirleyicidir.

3. Türk sineması hiç gelişmedi. Yanlış. Altın çağ dünya ölçeğinde değerlendirilen yapımlar üretti.

4. Lumière’in filmleri kurgusaldır. Yanlış. Günlük hayat kayıtlarıdır.

5. Metin Ergun sinema eleştirmenisidir. Yanlış. Yönetmen ve sinema üzerine yazar.

6. Seyirci ilgisi azaldı. Abartılı. Yapım sayısı azaldı; ilgi tamamen kaybolmadı.

Kısaca: sinema tarihi

Sinema, 1895’teki ilk gösterimlerden bugüne kısa bir tarihte büyük bir sanat dönüşümü geçirdi. Teknik gelişmeler, estetik anlayışı ve toplumsal koşullar bir arada şekillendirdi.

Pratik özet: Lumière ve Méliès farkını bilin; Türk sinemasının Altın Çağ’ını araştırın. Bir filmin dönemine ait olması, onu değerlendirmenin ilk adımıdır.

Bu yazıda sinema tarihini ele aldık. Sahne sanatları için tiyatro türleri, sanat dalları için müzik türleri yazılarımıza bakabilirsiniz.