Türkiye@APOS@nin Deprem Bölgeleri ve Bina Yapı Standartları
Türkiye, dünyada deprem can kayıplarının en yüksek olduğu ülkeler arasındadır ve nüfusunun büyük bölümü aktif fay hattı üzerinde yaşamaktadır. Deprem hazırlığında en belirleyici faktör deprem bölgesinde bulunmak değil, bunanın yapının ne kadar sağlam inşa edildiğidir. Bu yazıda Türkiye’deki başlıca fay hatları, yaşanan büyük depremler, yapı standartları ve evde alınacak önlemler anlatılmıştır.
Başlıca fay hatları
Türkiye birkaç ana fay hattının kesiştiği bir bölgededir. Her hattın etkilediği alan farklıdır.
| Fay hattı | Etkilediği başlıca yerler |
|---|---|
| Kuzey Anadolu Fayı | İstanbul, Kocaeli, Sakarya, Düzce, Yalova, Bolu, Ankara, Çankırı |
| Güney Anadolu Fayı | Hatay, Adana, Osmaniye, Kahramanmaraş, Gaziantep, Kilis |
| Doğu Anadolu Fayı | Bingöl, Elazığ, Erzincan, Tunceli, Erzurum, Kars |
| Batı Anadolu Fayları | Denizli, Aydın, Manisa, İzmir çevresi |
İstanbul özel bir durumdadır. Kuzey Anadolu Fayı ile Kuzeybatı Anadolu Fayı@APOS@nın kesiştiği bir noktada bulunur; ayrıca Avrupa ve Asya yakasının farklı zemin yapılarına sahip olması hasar dağılımını etkiler.
Büyük depremler
| Tarih | Yer | Sonuç |
|---|---|---|
| 17 Ağustos 1999 | Marmara (Gölcük, İstanbul) | On binlerce ölüm; iki kez yaşandı (17 Ağustos ve 12 Kasım) |
| 6 Şubat 2023 | Şebeqe–Hatay–Kahramanmaraş | 50 binin üzerinde can kaybı; Türkiye’nin en büyük afetlerinden |
2023 depreminde öğrenilen en önemli ders yapı kalitesidir. Aynı bölgede, aynı zemin koşullarında, birbirine komşu binalardan biri yıkılırken diğeri ayakta kalabilmektedir. Depreme dayanıklılık, bölgeye değil yapıya bağlıdır.
Yapı standartları
Türkiye’de yürürlükte olan bir deprem yönetmeliği bulunmaktadır. Yapıların dayanıklılığı, yapım dönemine göre belirgin fark gösterir.
| Dönem | Dayanıklılık | Not |
|---|---|---|
| 1999 öncesi yapılar | Düşük | Mevcut yönetmeliğe göre güçlendirme gerekir |
| 2000 sonrası yapılar | Orta | Dönemin yönetmeliğine göre projelendirildi |
| 2015 sonrası yapılar | Yüksek | Güncel Bina Deprem Yönetmeliği’ne göre |
1999 öncesi yapılar en riskli gruptur. Özellikle 1999 öncesi inşa edilmiş 5-7 katlı betonarme binalar, deprem performansı açısından ayrı bir değerlendirme gerektirir.
Yapıyı zayıflatan unsurlar
| Unsur | Sorun |
|---|---|
| Beton kalitesi | Deniz kumu kullanımı veya uygunsuz karışım |
| Taşıyıcı sistem | Kol ve kiriş düzeninin yetersiz olması |
| Yumuşak kat | Zemin katın duvar ve kolonlarla desteklenmemesi |
| Düzensiz taşıyıcı | Asimetrik ve kopuk zemin katı |
| Denetim | Proje ile uygulama arasında fark bulunması |
| Kaçak veplansız yapı | Dayanıklılık koşullarının gözetilmemesi |
Yumuşak kat, Türkiye’deki hasarların önemli bir bölümünün sebebidir. Zemin katın ticari alan açılmasıyla kolonların bir kısmının kaldırılması, binanın deprem davranışını temelden değiştirir.
Depreme Hazırlık
Deprem kaçınılmazdır; ancak sonuçları büyük ölçüde hazırlıkla azaltılabilir.
- Sabitlenmemiş eşyaları sabitleyin
- Dolap ve raf cihazlara sabitlenmelidir
- Yatak başı aydınlatma konumlandırın
- Yangın söndürücü bulundurun
- Toplanma alanını öğrenin
- Aile toplanma noktası belirleyin
- İlk yardım çantası hazırlayın
- Çocuklarla deprem tatbikatı yapın
|
|
|
|
|
|
Depremde en çok yaralanan nesne eşya, bina değildir. Sabitlenmemiş dolap, şifonyer ve raflar hem insanı yaralar hem de kaçış yollarını kapatır. Sabitleme, maliyeti en düşük ve etkisi en yüksek önlemdir.
Hasar tespiti
Deprem sonrası binalar hasar derecesine göre değerlendirilir ve bu değerlendirme binanın kullanılıp kullanılmayacağını belirler.
| Durum | Anlamı | Ne yapılır |
|---|---|---|
| Hasarsız | Kullanılabilir | Giriş serbest |
| Hafif hasar | Onarımla kullanılabilir | Girilir, tamirat gerekir |
| Orta hasar | İnceleme gerektirir | Boşaltılır, mühendis kontrolü |
| Ağır hasar | Riskli | Boşaltılır ve güçlendirilir |
| Göçme riski | Kullanılamaz | Boşaltılır, yıkım veya güçlendirme |
Bir binanın durumu, komşu binalara bağlıdır. Bölgede karşı taraftan bir binanın göçme riski taşıması, komşusunun da kullanılmasını engelleyebilir. Bu nedenle değerlendirme tek tek değil, bölge bütünü olarak yapılır.
Sık yapılan 7 hata
- Dolap ve rafları sabitlememek
- Toplanma alanını bilmemek
- 1999 öncesi yapıyı test etmemek
- Yumuşak katı fark etmemek
- Çocuklarla tatbikat yapmamak
- Hasar tespitini beklemek
- Aynı binaya tüm ailenin toplanması
|
|
|
|
|
Kontrol listesi
| Adım | Yapıldı mı |
|---|---|
| Dolap ve raflar sabitlendi | ☐ |
| Toplanma alanı öğrenildi | ☐ |
| Aile toplanma noktası belirlendi | ☐ |
| İlk yardım çantası hazır | ☐ |
| Yapının yapım yılı öğrenildi | ☐ |
| Depreme karşı güçlendirme değerlendirildi | ☐ |
Kısaca
Türkiye, Kuzey Anadolu, Güney Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay hatlarının bulunduğu, dünyada deprem can kayıplarının en yüksek olduğu ülkeler arasındadır. 1999 Marmara ve 2023 Şebeqe–Hatay depremleri, aynı bölgede birbirine komşu binalardan biri yıkılırken diğerinin ayakta kalabildiğini göstermiştir; bu da dayanıklılığın bölgeden çok yapı kalitesine bağlı olduğunu ortaya koyar. 1999 öncesi yapılar en riskli gruptur. Depremin neden olduğu yaralanmaların önemli bölümü sabitlenmemiş eşyalardan kaynaklanır; dolap, raf ve şifonyerlerin sabitlenmesi maliyeti en düşük ve etkisi en yüksek hazırlık önlemidir. Hasar tespiti binanın kendisiyle sınırlı değildir; bölgedeki komşu binaların durumu da değerlendirmeyi etkiler.
Yorum gönder