5. Sınıf Türkçe: Sözcükte Anlam ve Örnek Sorular

Sözcükte anlam, Türkçe dersinin en sık soru üretilen konusudur. Bir sözcüğün gerçek, mecaz veya terim anlamda olup olmadığını ayırt etmek, metin sorularının temelidir. Deyim ile atasözü arasındaki fark da sınavlarda en sık gelen sorulardan biridir. Bu yazıda üç anlam türünü, deyim-atasözü ayrımını, cümlede anlamı ve örnek soruları çözümleriyle anlatıyorum.

Üç anlam türü

Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlarda kullanılabilir. Ayırt etmenin yolu, o anki anlamıyla ilgili olup olmadığını sorgulamaktır.

Sözcük	Anlam	Cümle
kitap	Gerçek	Bu kitap çok sürükleyici.
kitap	Mecaz	Herkes hayatın kitabını yazıyor.
ateş	Gerçek	Ateşi yaktım.
ateş	Mecaz	Gözleri ateş gibi parlıyordu.
yol	Gerçek	Bu yol çok dolambaçlı.
yol	Mecaz	Doğru yolda olmak gerekir.
göz	Gerçek	Gözlerini kapattı.
göz	Mecaz	Gözü var, eli var.

Mecaz anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamı dışında, başka bir kavramı anlatmasıdır. Yol cümlede yol adını değil, hayatın gidiş biçimini anlatıyorsa mecaz anlamdadır.

Terim anlamı

Bir sözcük, belirli bir bilim veya sanat dalına özgü anlam taşıyorsa terim anlamdadır. Aynı sözcük başka alanda farklı anlama gelebilir.

Sözcük	Alan	Anlam
kök, dal, gövde, yaprak	Botanik	Bitkinin organları
atom, molekül	Fizik-Kimya	Maddenin en küçük yapı taşları
ton, ölçü, denge	Müzik	Ses ve nota özellikleri
hücre, doku, organ	Biyoloji	Canlıların yapı birimleri
kök	Matematik	Bir sayının kuvveti

Terim anlamı doğru bulunduğu alana göre değişir. Kök sözcüğü bir ağaçta botanik terim, bir matematik sorusunda ise sayının kuvvetidir. Bu yüzden terim anlamı sorusunda bağlam belirleyicidir.

Deyim ve atasözü farkı

Bu ayrım sınavlarda çok sorulur ve temel kural nettir.

	Deyim	Atasözü
Yargı içerir mi	Hayır	Evet
Yapı	Kısa, sabit kalıplı	Öğüt, ders, tavsiye verir
Anlamı	Bir durumu anlatır	Genel bir kural öğretir

Örnekler:

Deyim: Sütün kızı, gözün kararı, yuvaya yuvarlanmak, elden ele geçmek, ağzına açılmak
Atasözü: Damlaya damlaya göl olur. İşleyen demir ışıldar, işlemeyen ekşi batar. Ayağını yorganına göre uzat.

Karar ağacı: Cümlede bir yargı, bir ders veya bir öğüt varsa atasözüdür. Sadece bir durum, özellik veya karşılaştırma anlatıyorsa deyimdir. Deyimler genellikle iki-üç kelimelik kalıplardır, atasözleri ise tam cümledir.

Cümlede anlam

Cümleyi çözümlemek üç soruyla yapılır.

Özne kim? Kim yapıyor?

Yüklem ne? Ne yapılıyor?

Nesne ne? Neyi yapıyor, neyle ilgili?

Örnek: Çocuklar bahçede saatlerce oynadılar.

Tümleç	Cevap
Özne	Çocuklar
Yüklem	Oynadılar
Zamirleşen tümleç (dolaylı)	Bahçede

Anlam ilişkileri

Cümlelerde anlam ilişkisi kurulurken genellikle şu yollar kullanılır.

İlişki	Örnek
Neden-sonuç	Çok çalıştığı için sınavı geçti.
Amaç-sonuç	Sınavı geçmek için çok çalıştı.
Koşul	Çalışırsa sınavı geçer.
Karşıtlık	Çok çalıştı ama sınavı geçemedi.
Benzetme	Yüreği bir kaya gibi sertti.
Örnek	Kitap okumak, en ucuz seyahattir.

Neden-sonuç ile amaç-sonuç karışır. Fark, içinde ve için bağlacının kullanılmasındadır. İçin varsa amaç, çünkü veya bu yüzden varsa neden anlamı kurulur.

Örnek sorular

Soru	Çözüm	Cevap
Aşağıdakilerden hangisinde mecaz anlam vardır?	Herkes hayatın kitabını yazıyor. (kitap = yaşam)	B
kök sözcüğü hangi alanda terim anlamdadır?	Bitkinin gövdeye bağlanan organı	Botanik
Aşağıdakilerden hangisi atasözüdür?	Damlaya damlaya göl olur. (yargı bildirir)	C
Çocuklar bahçede oynadı. cümlesinde özne?	Çocuklar	Çocuklar
Hangisi amaç-sonuç ilişkisidir?	Kazandırmak için çalışıyor.	Çalışıyor

Metinde anlam soruları genellikle şu biçimdedir: Cümlenin belirtilen bölümünü yorumlayınız. Bu sorularda bir kelimenin anlamını değiştirecek en uygun ifadeyi seçmek istenir. İki seçenek de anlamsal olarak uygun görünüyorsa, cümle bağlamına hangisinin daha uyduğunu sorgulamak gerekir.

Mini test

Bu kitap çok ilginç. cümlesindeki sözcük hangi anlamdadır?

Eli titriyordu. cümlesinde eli sözcüğünün anlamı nedir?

Aşağıdakilerden hangisi deyimdir?

Onun yüreği taş gibi. cümlesinde hangi anlam ilişkisi vardır?

Su içmeyi sever. cümlesinin yüklemi nedir?

Sık yapılan 7 hata

Deyim ile atasözünü karıştırmak

Terim anlamını alanda değil aramak
Mecaz ile yan anlamı aynı saymak
Özne ile nesneyi karıştırmak
Neden ile amaç ilişkisini ayırt etmemek

Birden fazla cümleyi tek yargı sanmak

Metin sorusunda bağlamı atlamak

En sık hata, deyim ile atasözünü karıştırmaktır. Hatırlamak için şu yöntem işe yarar: deyim cümlenin içine getirilemez, atasözü ise bağımsız bir öğüt olarak durur. Sütün kızı cümle içinde kullanılamaz, Damlaya damlaya göl olur ise kendi başına bir öğüttür.

Kontrol listesi

Adım	Yapıldı mı
Metin okundu ve bağlam belirlendi	☐
Sözcük gerçek anlamda mı kontrol edildi	☐
Terim anlamı için alan sorgulandı	☐
Deyim ile atasözü ayrımı yapıldı	☐
Özne-yüklem-nesne belirlendi	☐
Anlam ilişkisi tanımlandı	☐

Kısaca

Sözcükte anlam üç türde incelenir. Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Mecaz anlam, sözcüğün başka bir kavramı anlatmasıdır; kitap yerine hayatı, yol yerine hayatın gidiş biçimini anlatabilir. Terim anlam ise sözcüğün bir bilim dalına özgü anlamıdır ve hangi alandan bahsedildiği belirleyicidir. Deyim yargı bildirmez, atasözü ise genel bir öğüt verir; bu ayrım sınavlarda en sık sorulan konulardandır. Cümlede anlam için önce özne, yüklem ve nesne belirlenir. Anlam ilişkilerinde neden-sonuç ile amaç-sonuç ayrımı için için ve çünkü bağlaçlarına bakılır. Metin sorularında ise tek bir sözcüğün anlamını değil, cümlenin bütün bağlamını değerlendirmek gerekir.

Bu makaleyi paylaş

WhatsApp Facebook X LinkedIn