Türkçede Sık Yapılan 12 Yazım ve İmla Hatası

Türkçede yazım hatalarının büyük kısmı kural bilgisinden değil, alışkanlıktan kaynaklanır. “değildir” yerine “değildir” yazılmaz, çünkü kulak doğru duyduğunu varsayar. Aşağıdaki on iki hata, günlük yazışmalarda en sık görülenler ve neredeyse herkesin yaptığı hatalar.

1. “Her şey” ve “eşya”

Her şey (belirsiz, “bütün”) ile eşya (mal, nesne) karıştırılmamalı. “Her şeyi gördüm” doğru; “her eşyayı gördüm” yazıldığında anlam değişir. Ayırıcı olan “her”dir.

2. “de” ve “da” bağlacı

Ünlemden sonra gelen “de/da” yazılır, yazılmaz. “Güzel bir gün!” cümlesinde “güzel bir gündü” olsaydı bağlaç yazılırdı. Cümlede yazılmayan hâli “güzel bir gün de” olurdu.

3. “ki” ve “mi” ünsüzleşmesi

Bu, Türkçedeki en yaygın hatadır ve kural basittir. Ünleme cümlesi bitiyorsa, hâl fiilinin sonuna gelen ek -dır (dur/dır/dür) ve soru eki -mı bağlanır: geldi mi, geliyor mu, gidecek mi. Ünlem eklenmiyorsa bağlaç -ki olur: geldi ki, geliyorki.

Bu kural çoğu durumu çözer. “Seni gerçekten özledim mi?” cümlesinde buyrulma yok, soru eki var, doğru kullanım “özledim mi”. “Annesi hasta olduğu için gelmedi ki” cümlesinde ünlem yok, bağlaç “ki”.

4. “değil” ve “değildir”

Olumsuz cümlede yüklem, “değil” yapar; “değildir” ile bitmez. “Bu doğru değildir” yerine “Bu doğru değildir” denmez, “Bu doğru değil” denir. Ancak “Bu kadarı da olmazdır” gibi cümlelerde yüklem olumlu çekimde olduğu için “değildir” kullanılabilir: “Beni tanıyor değildir.” Bu ayrımı kafanızda canlı tutmak işe yarar.

5. “Bana” ve “banane”

Zamir olan “bana”dır, meyve olan “banane”. Benim için ayrım yok; ayrımı okuyanın yapması gerekiyor. “Bana bir muz al” derken yazarken “banane” yazmamak gerek.

6. “Yüzde” ve “yüzde yüz”

Sayısal ifade olan “yüzde”, oran ifadesi olan “yüzde yüz” ayrı yazılır. “Faiz yüzde 20 arttı” derken yüzde bitişik değildir, çünkü sayı geliyor. “Vücut ağırlığının yüzde onu” derken ise ayrıdır.

7. “Alt kırk” gibi deyimlerde ayrı yazım

Birleşik görünen ama ayrı yazılan deyimler sık kullanılır: alt kırk, üç kuruş, birazdan, hâlâ, bir kez, sonra. Bunlar sözlükte ayrı geçer; yaygın hatalar ayrı yazımla yapılır.

8. “Bir çift” ve diğer ölçü ifadeleri

“Bir çift ayakkabı” derken ayakkabı çift sayılabilir ama “bir çift çorap” da öyle. Buradaki sorun genellikle “bir iki” ifadesinin ayrı mı bitişik mi yazılacağıdır: yazılı metinde “bir-iki” ayrı yazılır.

9. “Kendi kendine” ve “kendiliğinden”

“Kendiliğinden” zaten kendiliğinden oluşan anlamı taşır; ayrıca yazılır. “Kendi kendine”de iki kelime birbirini tamamlıyor, ayrı yazılır. “Yapı kendiliğinden gerçekleşti” ile “Bu işi kendi kendine yaptı” farklı cümlelerdir.

10. Noktalama: virgül ve iki nokta

En sık yapılan noktalama hatası, virgülün bağlaçtan önce kullanılmasıdır. “Anladım, ama beğenmedim” cümlesi bu yüzden yanlıştır. Doğrusu “Anladım ama beğenmedim.” Bir yan cümlecik varsa virgül o yan cümleliğin sonuna gelir: “Anladım, ama beğenmedim” değil, “Dediğini anladım, ama beğenmedim.”

11. Tırnak işareti ve noktalama
Tırnak içindeki noktalama işaretlerinin nereye konacağı konusunda iki farklı uygulama vardır. Türk Dil Kurumu, noktalama işaretinin tırnak dışına alınmasını önerir: “Edebîyat, «dildeki» bir sanattır.” Ancak günlük kullanımda işaretin tırnak içinde kalması da yaygın ve hatalı sayılmaz. Tutarlılık önemli olan nokta burada.

12. “Mı”nın nereye bağlandığı

“Sana ne demek istiyorum?” cümlesinde soru eki “sana ne demek” söz dizisine bağlanmıştır; doğrusu bu. Yanlış kullanım “Sana ne demek istiyorsun” olur. Soru ekinin bağlandığı söz dizisini bulmak, hem yazım hem konuşmada en sık yapılan hatadır.

Kontrol için pratik yöntem

Yazdığınız metni sesli okumak, yazım hatalarının çoğunu fark ettirir. Kulağa doğru gelmeyen bir yapı genellikle yazım hatasıdır. Uzun metinlerde ayrıca “de/da” ve “mi/ki” kelimeleri için bir geçiş yapmak en hızlı düzeltmeyi sağlar.