Gereksiz Sözcük: Hangi Kelime Atılır?

Yazıda gereksiz sözcük, anlamı taşımayan ama metni ağırlaştıran kelimelerdir. “Tamamen yok etmek”, “kendi fikrimi belirtmek” gibi kalıplar kulağa dolu gelse de çoğu zaman aynı şeyi iki kez söyler. Bu yazı hangi kelimenin atılabileceğini, hangisinin anlam taşıdığını ve kısaltmanın nerede durması gerektiğini anlatıyor.

Gereksizlik nasıl anlaşılır?

Bir kelimeyi çıkardığınızda cümlenin anlamı değişmiyorsa o kelime büyük olasılıkla gereksizdir. Ancak bu testi körü körüne uygulamak da doğru değildir; bazı kelimeler anlamı değil, tonu veya vurguyu taşır. Bu nedenle önce “bu kelime ne iş yapıyor?” diye sormak gerekir. Cevap “hiçbir şey” ise çıkarılabilir; cevap “vurgu” veya “ölçü” ise kalmalıdır.

Karar ağacı: atmalı mı, tutmalı mı?

• Kelime çıkarılınca anlam bozuluyor mu? Bozuluyorsa tutun; bozulmuyorsa çıkarmayı deneyin.
• Aynı anlamı başka bir kelime zaten veriyor mu? Veriyorsa tekrarı silin.
• Kelime vurgu veya ritim taşıyor mu? Taşıyorsa kalabilir; özellikle konuşma ve edebiyatta bu işlev gerçektir.
• Cümle resmî bir metne mi ait? Resmî dilde bazı kalıplar gelenek gereği korunur; ancak anlam taşımıyorsa sadeleştirme yine mümkündür.
• Kısaltma cümleyi anlaşılmaz yapıyor mu? Yapıyorsa bir adım geri dönün; amaç kısa olmak değil, açık olmaktır.
• Aynı kelime paragrafta tekrar ediyor mu? Tekrar bilinçli değilse eş anlamlısıyla değil, cümleyi yeniden kurarak çözün.

En sık görülen kalıplar

“Gereksiz” denince akla yalnızca uzun cümleler gelir; oysa sorun çoğu zaman kısa ama dolgulu kalıplardadır. “Bir şekilde”, “bir anlamda”, “adeta gibi” ifadeleri, yazarın ne söylediğini netleştirmediğinde metni bulanıklaştırır. Benzer şekilde “yapmak”, “etmek”, “olmak” yardımcı fiilleriyle kurulan uzun yapılar, tek bir fiille daha net anlatılabilir. Bu kalıpları avlamak, kelime kelime düzeltmekten daha verimlidir.

Nerede durmalı?

Her “gereksiz” görünen kelime gerçekten gereksiz değildir. “Çok güzel” ifadesindeki “çok”, ölçüyü değiştirir; “biraz geç” ifadesindeki “biraz”, tonu yumuşatır. Edebî metinlerde tekrar, bilinçli bir ritim aracı olabilir. Bu nedenle sadeleştirme yaparken metnin türünü ve amacını göz önünde tutmak gerekir. Kural, kelime sayısını azaltmak değil, her kelimenin bir iş yapmasını sağlamaktır.

Düzeltme sırası

Önce cümleyi yüksek sesle okuyun; takıldığınız yer genellikle fazlalığın olduğu yerdir. Sonra aynı anlamı veren iki kelimeden birini silin. Ardından uzun fiil kalıplarını tek fiile indirin. En sonunda kısalttığınız cümleyi bağlam içinde yeniden okuyun; anlam kaybolmuşsa geri dönün. Bu sıra, metni hem kısaltır hem de yazarın ne söylemek istediğini netleştirir.

Ölçülü sadeleştirme

Gereksiz sözcükleri temizlemek, metni daha okunur yapar; ancak aşırı kısaltma, cümleyi kupkuru bırakabilir. Amaç, okuyucunun anlamı yakalamasını kolaylaştırmaktır. Bu nedenle her cümlede aynı ölçüyü uygulamak yerine, metnin türüne göre esneklik tanımak gerekir. Kısa ve açık bir cümle, süslü ama dolambaçlı bir cümleden her zaman daha güçlüdür.

Yazım, anlatım ve sözcük seçimi için Dil ve Anlatım kategorisindeki diğer yazılara göz atabilirsiniz.

İlgili Makaleler

Konuşma Dilini Yazıya Geçirmek: Hangi Ses Düşer?Yazıda Sadeleştirme: Hangi Kelime, Ne Zaman?İngilizce Yazmada Cümle Çeşitliliği: Tekdüzeliği KırmaFiilde Çatı: Öznesine ve Nesnesine Göre Ayırma Sırası