Yazıda Sadeleştirme: Hangi Kelime, Ne Zaman?

Bir metinde Arapça-Farsça kökenli kelimeleri toptan atmak, yazıyı anlaşılır yapmaz; bazen anlamı inceltir, bazen de yeni bir yapaylık kurar. Sadeleştirme bir kelime avı değil, okuyucunun anlamı yakalama süresini kısaltma işidir. Bu yazı hangi kelimenin sadeleşmesi gerektiğini, hangisinin korunacağını ve cümlede nereden başlanacağını anlatıyor.

Ölçüt: anlam kaybı var mı?

Bir kelimeyi değiştirmeden önce sorulacak soru, yerine konacak kelimenin aynı anlamı taşıyıp taşımadığıdır. “Müşavere” yerine “danışma” yazmak anlamı korur; ancak “iltifat” yerine “övgü” yazmak tonu değiştirebilir. Sadeleştirme, cümlenin anlamını daraltıyorsa kazanç değil kayıptır. Bu nedenle kelime kökenine değil, okurun anlamı yakalama hızına bakmak gerekir.

Nereden başlamalı: karar ağacı

• Kelimenin günlük dilde tek kelimelik karşılığı varsa: değiştirin; uzun açıklama gerekiyorsa dokunmayın.
• Kelime bir alanın terimi ise: koruyun; ilk geçtiği yerde parantez içinde açıklayın.
• Cümlede anlamı taşıyan asıl yük kelime değil de yapıysa: önce cümleyi bölün; kelimeyi değiştirmek yetmez.
• Aynı paragrafta üçten fazla yabancı kökenli kelime varsa: hepsini değil, en az bilinenini değiştirin.
• Metin edebî bir tondaysa: sadeleştirmeyi ölçülü tutun; ses ve ritim anlamın parçasıdır.

Önce cümle, sonra kelime

Anlaşılmayan bir cümlenin sorunu çoğu zaman tek bir kelime değildir; uzun yan cümleler, belirsiz özne ve gereksiz edilgen yapı da okumayı zorlaştırır. “Bu konuda gerekli değerlendirmelerin yapılması öngörülmektedir” cümlesinde kelimeler tek tek tanıdık olsa da cümle ağırdır. Önce “Kim, ne yapacak?” sorusuyla cümleyi sadeleştirmek, kelime listesiyle uğraşmaktan daha hızlı sonuç verir.

Terimi korumak ne zaman doğru?

Bilim, hukuk ve teknik metinlerde terimlerin korunması gerekir; çünkü terim, alanın diğer metinleriyle bağ kurar. “Enflasyon” yerine “fiyatların artması” yazmak ilk anda anlaşılır görünse de metnin teknik değerini düşürür. Doğru yöntem, terimi koruyup ilk kullanımda kısa bir açıklama eklemektir. Böylece hem uzman hem de konuya yabancı okur metni takip edebilir.

Kısa bir karşılaştırma

Ağır hâli: “İşbu hususta gerekli tetkikatın icrası akabinde tarafınıza malumat verilecektir.” Sadeleşmiş hâli: “Konuyu inceledikten sonra size bilgi vereceğiz.” İkinci cümle daha kısa, daha net ve aynı anlamı taşıyor. Ancak resmî bir yazıda “tarafınıza” gibi hitap biçiminin korunması gerekebilir; sadeleştirme, metnin türünü yok saymadan yapılmalıdır.

Aşırı sadeleştirmenin bedeli

Her yabancı kökenli kelimeyi atmaya çalışmak, Türkçede yerleşmiş birçok kelimeyi de hedef alır ve metni yapaylaştırır. “Kalite” yerine “nitelik” yazmak her bağlamda daha iyi değildir; okurun alışkanlığı da bir gerçektir. Ölçü, metnin anlaşılırlığı ve tonudur; kelimelerin kökeni değil.

Yazma ve anlatım konuları için Dil ve Anlatım kategorisindeki diğer yazılara göz atabilirsiniz.

İlgili Makaleler

İngilizce Yazmada Cümle Çeşitliliği: Tekdüzeliği KırmaFiilde Çatı: Öznesine ve Nesnesine Göre Ayırma Sırasıİngilizce Edat Seçimi: in, on, at Ayrımını Belirleyen Kuralİngilizce Dinleme Pratiği: Üç Aşamalı Yöntem