10. Sınıf Coğrafya: Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Şekiller

Yer şekilleri iki karşıt gücün ortak ürünüdür: iç kuvvetler yükseltir, dış kuvvetler aşındırıp taşır. Dış kuvvetler denince akla yalnızca akarsu gelir; oysa rüzgâr, buzul, dalga ve yer altı suları da kendi şekillerini üretir. Bu yazıda her kuvveti aşındırma ve biriktirme ekseninde ayırıp karıştırılan noktaları topluyorum.

Akarsu: en yaygın dış kuvvet

Akarsular yataklarını derinleştirir, vadiler açar ve taşıdıkları malzemeyi eğimin azaldığı yerde biriktirir. Vadi, dev kazanı ve peribacası aşındırma; delta, birikinti konisi ve ova biriktirme şekilleridir. Türkiye’de Çukurova ve Bafra delta ovaları, akarsuların taşıdığı malzemenin deniz kıyısında birikmesiyle oluşmuştur.

Rüzgâr, buzul ve dalga

Kurak bölgelerde rüzgâr, gevşek malzemeyi taşıyarak mantarkaya ve kumul gibi şekiller oluşturur. Buzullar, yüksek dağlarda ve kutup bölgelerinde hareket ederek sirk çukuru, moren ve buzul vadisi bırakır. Dalgalar ise kıyıda aşındırma ve biriktirme yaparak kıyı oklarını ve kumsalları oluşturur. Her kuvvetin etkili olduğu iklim kuşağı farklıdır; bu yüzden şeklin bulunduğu bölge, hangi kuvvetin işlediğine dair ilk ipucudur.

Kuvvet, aşındırma ve biriktirme

Çözümlü örnek

Bir bölgede geniş kumul alanları ve mantarkayalar bulunduğunu düşünelim. Bu iki şekil de rüzgârın etkili olduğu kurak veya yarı kurak bir ortamı işaret eder. Aynı bölgede akarsu vadisi belirginse, geçmişte daha nemli bir dönem yaşandığı veya akarsuyun düzenli aktığı düşünülür. Tek bir şekle bakıp iklim yorumu yapmak yerine şekillerin birlikteliğini okumak, daha güvenilir sonuç verir.

Karar ağacı

• Şekil suyla mı ilgili? Akarsu, göl veya yer altı suyu kuvvetini düşün.
• Kurak bölge mi? Rüzgâr şekillerini ara.
• Yüksek ve soğuk mu? Buzul şekillerine bak.
• Kıyıda mı? Dalga ve akıntı şekillerini değerlendir.
• Aşındırma mı biriktirme mi olduğunu belirlemek için malzemenin taşınıp taşınmadığına bak.

Sık yapılan hatalar

• Peribacasını biriktirme şekli sanmak; aşındırma şeklidir.
• Delta ile birikinti konisini aynı yerde aramak.
• Buzul şekillerini yalnızca kutup bölgeleriyle sınırlamak.
• Dış kuvvetleri iklimden bağımsız düşünmek.

Kontrol listesi

1. Beş kuvveti aşındırma ve biriktirme şekilleriyle tabloya yaz.
2. Türkiye’den iki delta ve bir buzul vadisi örneği bul.
3. Aynı bölgede iki farklı kuvvetin izini açıkla.

Türkiye’de hangi şekil nerede?

Türkiye, dış kuvvetlerin çeşitliliği açısından zengin bir ülkedir; çünkü farklı iklim ve yükselti kuşakları bir arada bulunur. Kıyı bölgelerinde dalga ve akarsu şekilleri, iç bölgelerde rüzgâr ve akarsu şekilleri, yüksek dağlarda ise buzul izleri öne çıkar. Bu dağılımı bilmek, bir fotoğrafa veya haritaya bakarak hangi kuvvetin etkili olduğunu tahmin etmeyi kolaylaştırır.

Karadeniz kıyılarında akarsuların oluşturduğu vadiler sık ve derindir; Akdeniz kıyılarında ise dalga aşındırmasıyla oluşan falezler görülür. İç Anadolu’da rüzgârın taşıdığı malzeme kumul alanları oluştururken, yüksek dağlarda sirk gölleri ve buzul vadileri bulunur. Aynı ülkede farklı kuvvetlerin iş başında olması, dış kuvvetleri iklimle birlikte okumayı zorunlu kılar.

Bu konu, 11. sınıfta ekosistem ve doğal ortam ilişkisini kurmayı kolaylaştırır. Coğrafya kategorisindeki harita yazılarıyla birlikte çalışılabilir.

İlgili Makaleler

9. Sınıf Coğrafya: Harita Ölçeği ve Uzaklık Hesabı5. Sınıf Sosyal Bilgiler: Türkiye’nin Yeryüzü Şekilleri ve Yaşam6. Sınıf Sosyal Bilgiler: Coğrafya ve İklimTürkiye@APOS@nin Deprem Bölgeleri ve Bina Yapı Standartları