5. Sınıf Fen Bilimleri: Güneş, Dünya ve Ay Hareketleri

Güneş, Dünya ve Ay denince akla üç gök cismi gelir; asıl konu ise bunların birbirine göre yaptığı hareketlerdir. Öğrenciler en çok dönme ile dolanmayı karıştırır, ardından gece-gündüz ile mevsimlerin hangi harekete bağlı olduğunu ters söyler. Bu yazıda üç hareketin süresini, sonucunu ve sınavda en çok sorulan ayrım noktalarını bulacaksınız.

Dönme ve dolanma aynı şey değildir

Dönme, cismin kendi ekseni etrafındaki hareketidir. Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru yaklaşık 24 saatte döner; bunun sonucu gece ile gündüzün oluşmasıdır. Dolanma ise bir cismin başka bir cisim etrafındaki hareketidir. Dünya, Güneş etrafında yaklaşık 365 gün 6 saatte dolanır; bunun sonucu mevsimlerdir.

Mevsimlerin nedeni Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı değildir. Dünya’nın eksen eğikliği yaklaşık 23,5 derecedir ve bu eğiklik yüzünden Güneş ışınları yıl boyunca farklı yarım kürelere farklı açıyla düşer. Kışın Kuzey Yarım Küre’de gündüzler kısalır, yazın uzar. Uzaklık değişimi mevsimlerin ana nedeni olsaydı iki yarım kürede aynı anda aynı mevsim yaşanırdı; oysa Türkiye’de kış yaşanırken Avustralya’da yazdır.

Ay’ın üç ayrı hareketi var

Ay kendi ekseni etrafında, Dünya etrafında ve Dünya ile birlikte Güneş etrafında hareket eder. Kendi eksenindeki dönüşü ile Dünya etrafındaki dolanması neredeyse aynı sürede, yaklaşık 27,3 günde tamamlanır. Bu eşitlik yüzünden Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz; “Ay’ın karanlık bir yüzü var, o yüz hiç görünmez” cümlesi doğru değildir. Görmediğimiz yüz de Güneş ışığı alır, sadece Dünya’dan bakınca görünmez.

Evreler ise yaklaşık 29,5 günde bir tekrarlanır. Aradaki iki günlük fark, Dünya’nın da Güneş etrafında ilerlemesinden kaynaklanır. Evre sırası yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün olarak ilerler; her evre arası yaklaşık bir haftadır.

Hareket, süre ve sonuç tablosu

Karar ağacı: hangi hareket, hangi sonuç?

• Soru “gece ile gündüz neden oluşur” diyorsa cevap Dünya’nın dönmesidir.
• Soru “mevsimler neden oluşur” diyorsa cevap eksen eğikliğiyle birlikte Dünya’nın Güneş çevresinde dolanmasıdır.
• Soru “Ay neden hep aynı yüzünü gösterir” diyorsa cevap dönme ile dolanma sürelerinin eşit olmasıdır.
• Soru “dolunaydan sonra ne gelir” diyorsa cevap son dördündür.

Sık yapılan hatalar

• Mevsimleri Güneş’e uzaklıkla açıklamak; yörünge neredeyse elips olsa da asıl etken eksen eğikliğidir.
• Ay’ın arka yüzünü “hiç ışık almayan karanlık yüz” sanmak.
• Dönme ile dolanma sözcüklerini yer değiştirerek kullanmak.
• Ay evreleri ile tutulmaları aynı olay sanmak; tutulma her ay değil, belirli hizalarda olur.

Kontrol listesi

1. Üç hareketi süreleriyle birlikte boş bir kâğıda yaz.
2. Her hareketin karşısına bir sonuç yaz, sonra kitaptan kontrol et.
3. Bir hafta boyunca Ay’ı her akşam aynı saatte çiz, evre sırasını kendi çiziminle karşılaştır.

Bu üç adım, konunun bütün kazanımlarını tekrar etmeden pekiştirir. Bilim ve teknoloji kategorisindeki diğer sınıf yazılarıyla Güneş Sistemi konusunu genişletebilirsiniz.

İlgili Makaleler

12. Sınıf Fen Bilimleri: Modern Fizik11. Sınıf Fen Bilimleri: Elektrik ve Manyetizma8. Sınıf Fen Bilimleri: Kalıtım7. Sınıf Fen Bilimleri: Saf Madde ve Karışımlar