Ülkemizde Büyük Sanayinin Kurulmasının Evreleri

Türkiye’de büyük sanayi 19. yüzyılın sonunda, askeri ihtiyaçları karşılığında başladı. Bugün sanayinin önemli bir bölümünü oluşturan temel tesisler, o dönemde devlet eliyle kuruldu.

Bu yazıda Türkiye sanayisinin kuruluş evrelerini, planlı dönemden özelleşmeye geçişi ve bugünkü yapısal sorunları ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; veriler için TÜİK, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı verileri esas alınmalıdır.

İlk dönem: teşvik-i iktisadi

Osmanlı, sanayileşmeyi ısrarla istedi ama yapamadı. Sebebi, ithalatın ticareti bozmasıydı.

Tanzimat Fermanı 1839. “Teşvik-i iktisadi” ilkesi ilan edildi. Yabancı sermayeye ayrıcalık verildi; ancak gümrük oranları düşük tutulduğu için yerli üretim rekabet edemedi.

Yerli girişimler. Bazı tüccar ve zanaatkârlar fabrika kurdu. Beykoz dokuma, İzmir ve Bursa çarşısı dokumaları bunlardandır. Teknoloji dışarıdan geldiği için verimsiz kaldılar.

Osmanlı bankaları. Ziraat ve İş Bankası 1863 ve 1876’da kuruldu. Endüstriyel girişimlere kredi vermek için kurulmuşlardı ama ölçek yeterli olmadı.

Benim tespitim şu: Osmanlı’da sermaye vardı, teknoloji ve pazar koruması yoktu. Teknik eğitimin yetersizliği bu dönemin en büyük eksiğiydi. Mühendis yetiştirecek okullar 1835’te açıldı ama uzun süre etkili olmadı.

Cumhuriyet dönemi: ilk fabrikalar

1923’ten sonra sanayi devlet eliyle kurulmaya başlandı.

Ankara fabrikası 1925. İlk büyük kamu fabrikasıdır. Dokuma ve iplik üretimiyle başladı; özel sektöre örnek oldu.

Sümerbank 1932. Birçok sanayi kuruluşu tek çatı altında toplandı. İplik, dokuma, şeker, petrol ve cam fabrikaları kuruldu.

İktisat Teşkilatı 1927. Doğu Anadolu’da tarıma dayalı sanayi planlandı. Kayseri, Sivas ve Malatya gibi illerde merkezler açıldı. Planlı kalkınma anlayışının ilk örneğidir.

Pratik bilgi: Sümerbank kurum olarak 1958’de kaldırıldı. Fakat fabrikaları ve çalışan kadrosuyla sanayinin temeli oluştu. Gelenek, özel sektörün üzerine kuruldu.

Planlı dönem ve ithal ikameciliği

1950-1970 arası dönem, Türk sanayisinin kurumsallaştığı dönemdir.

Planlı ekonomi. Beşer yıllık planlarla sanayi yatırımları yönlendirildi. Önce ham madde, sonra ara mal, en son tüketim malı üretimi hedeflendi.

İthal ikameciliği. Kısa vadede ithalatı azaltmak için iç üretime yönelindi. Bu, tekstil ve gıda gibi sektörlerde başarılı oldu.

Türkiye’de ilk otomobil 1966’da üretildi. Arkasa, Otosan ve Ford Otosan kuruldu. Aracın her parçasını üretmek yerine montaj önce başladı; zamanla yerlilik oranı arttı.

Kamu bankaları. Ziraat, Halk ve Vakıf bankaları sanayiye kredi sağladı. Kredi desteği olmadan özel sanayi bu hızda büyüyemezdi.

Benim tespitim şu: 1970’e kadar sanayi büyüdü ama verimlilik geride kaldı. Teknoloji ithal edildi, üretim maliyeti yüksek kaldı. Dış borç yükü arttı ve 1980 darboğazı kaçınılmaz oldu.

Serbest piyasa dönemi ve özelleşme

1980 sonrası dönem kökten bir değişim getirdi.

1980-2000. Türkiye, ithalatçı bir ekonomiden üretici bir ekonomiye geçmeyi hedefledi. Dışa açılım, özelleşme ve yabancı yatırım teşvik edildi. Sanayi büyüdü ama teknoloji hâlâ dışarıdaydı.

2001 krizi. Bu dönem bir dönüm noktası oldu. Kur devalüasyonu ithal girdi maliyetlerini artırdı ve rekabet gücünü düşürdü.

Özelleştirme. Kamu fabrikalarının büyük bölümü özelleştirildi. Türkiye İş Bankası, Ereğli Demir Çelik gibi kurumlar özel sektöre geçti. Bazı özelleştirmeler tartışmalı sonuç verdi.

T Organize Sanayi Bölgeleri. Türkiye’nin en başarılı sanayi politikası bu oldu. Yatırımcıya altyapılı hazır arazi sunuldu. İzmir, Kocaeli, Bursa ve İstanbul en büyük OSB’lere sahiptir.

Bugünün sorunları

Güncel yapı bazı yapısal sorunlar taşıyor.

• Teknoloji bağımlılığı. Makine ve yazılım büyük ölçüde ithal ediliyor.
• Enerji maliyeti. Yüksek enerji maliyeti rekabet gücünü düşürüyor.
• İstihdam niteliği. Teknik personel ihtiyacı karşılanamıyor.
• Küçük işletmelerin zorluğu. Finansmana erişim sorunu yaygın.
• İhracatın yapısı. Daha çok ara mal ve gıda ihracatı yapılıyor.

Güçlü taraf. Türkiye sağlam bir gıda ve tekstil sanayisine sahip. Beyaz eşya ve otomotivde dünya markaları yetiştirdi. Genç ve eğitimli iş gücü en büyük avantajıdır.

Pratik özet: Geleceğin sanayisi Ar-Ge’ye ve yüksek teknolojiye bağlıdır. Bugün üretilen teknoloji olmadan 10 yıl sonra rekabet kaybolur. TÜBİTAK ve sanayi arasındaki bağın güçlendirilmesi gerekiyor.

Sık yapılan hatalar

1. Türkiye sanayileşti, o yüzden gelişti. Yanlış. Sanayileşme tek başına yeterli değildir. Kurumlar ve teknoloji şarttır.

2. Osmanlı bilmediğinden sanayileşemedi. Tam doğru değil. Model doğruydu, uygulama başarısızdı. Teknik eğitim ve sermaye eksikti.

3. İthal ikamecilik her zaman işe yaradı. Yanlış. Zamanla maliyet yüksek kaldı. İhracata yönelik üretim gerekti.

4. Özelleştirme tam başarılı oldu. Doğru değil. Bazı özelleştirmeler verimlilik yaratırken bazıları kaybettirdi. Ereğli Demir Çelik bu tartışmanın merkezindedir.

5. OSB’ler başarısız oldu. Yanlış. Türkiye’nin en başarılı sanayi aracı oldular. Kurumsal model örnek alındı.

6. Sanayi kirliliği yaratmaz. Yanlış. Geri dönüşümsüz üretim çevre sorunları yaratır. Sürdürülebilir üretim zorunlu hâle gelmektedir.

Kısaca: büyük sanayinin evreleri

Türkiye sanayisi Tanzimat’tan itibaren dört evrede şekillendi: teşvik dönemi, ilk fabrikalar, planlı ikamecilik ve serbest piyasa. Bugünün en büyük açığı teknoloji üretiminde.

Pratik özet: OSB modeli Türkiye’in en başarılı sanayi aracıdır; Ar-Ge ise bir sonraki eşiğin anahtarıdır. Ülkenin gücü nitelikli iş gücü ve kurumsal altyapıdır.

Bu yazıda sanayinin kuruluş evrelerini ele aldık. Karşılaştırma için Avrupa kentleri yazımıza bakabilirsiniz. Coğrafya tarafında ülkelerin sanayi yapısı başlığı ilgili olabilir.

İlgili Makaleler

Depreme Hazır Ev: Evde Deprem Güvenliği RehberiSmart Tarım: Teknoloji Tarımın Hangi Sorununu Çözüyor?Şehirlerde Toplu Taşıma: Planlama ve Gündelik Kullanım Rehberiİngiltere’de Trafik Neden Soldan Akar?