Bilgisayar Terimlerinin Osmanlıca Mealleri

İnternette bilgisayar terimlerinin Osmanlıca karşılıkları diye aratıp bir liste bulmuşsanız, büyük olasılıkla o listeler büyük ölçüde uydurma. Bu iddianın nedenini açıklamak için önce gerçekten kullanılmış birkaç terimi göstermek, sonra da neden bu kadar çok sahte liste dolaştığını anlatmak gerekiyor.

Gerçekten kullanılmış karşılıklar

Telefon, radyo ve sinema gibi terimler Osmanlı döneminde kullanılmış. Özellikle telefon kelimesi Türkçeye girerken tartışmalar oldu; bazı öneriler mükellef gibi tamamen farklı yöne gitti, sonunda telaffon kabul edildi. Elektrikle birlikte gelen teknik terimlerin çoğu ödünçleme yoluyla yerleşti.

Buna karşılık bilgisayar için üretilmiş karşılıklar daha sorunlu. Türkiyede 1980’lerde bu makine için beyin takviyesi, elektronik akıl, muhasebe makinesi, hesap makinesi gibi öneriler gündeme geldi. Bunların hiçbiri yerleşmedi. Resmî olarak benimsenen ad bilgisayar oldu ve o da zaten bilgi ile saymak kelimelerinin birleşiminden oluşuyor; yani Osmanlıca değil, modern Türkçe üretimi.

Yazıcı, fare, ekran

Donanım terimlerinde durum daha da ilginç. Yazıcı kelimesi bugün bildiğimiz anlamda 1990’lardan sonra yerleşti; daha önce bu iş için matbaa deniyordu, ama o kelime çok farklı bir şeyi anlatıyordu. Fare için resmî bir Türkçe karşılık üretilmedi; çünkü bu tür ürün adları marka tescili gerektirdiği için olduğu gibi benimseniyor.

Ekran kelimesinin ilginç bir geçmişi var. İngilizcedeki screen karşılığı olarak önce görüntü ya da perde önerildi. Bugün ekran deniyor ve bu kelime aslında perdelerin gerilip serildiği değerden türemiş; yani en azından düşünülmüş bir karşılık.

Neden bu kadar sahte liste var

Sorun şu: internette dolaşan listelerin çoğunda terimlerin başına süslü Osmanlıca karşılıklar konmuş. Bu ifadelerin hiçbiri dönemin teknik metinlerinde geçmiyor. Modern yapay zeka araçları tarafından üretilmiş ve hiç doğrulanmamış ifadeler; neredeyse tamamı uydurma.

Gerçek olan şu: Osmanlı Türkçesinde bilgisayar terminolojisi diye bir şey yok, çünkü bilgisayar Osmanlı döneminde mevcut değildi. İlk bilgisayarlar Türkiye’ye 1960’ların sonunda girdi ve o dönemde de teknik terimler büyük ölçüde İngilizceden alıntılandı. Yani bir karşılık listesi beklemek tarihsel olarak yanlış bir beklenti.

Muhasebe hesabı ile bilgisayar arasındaki fark

Bu ayrım özellikle önemli, çünkü Türkçede bilgisayar kelimesi geçmişte muhasebe işlemleri için kullanılan hesap makinelerini de kastediyordu. 1970’lerde bir muhasebe bölümünde çalışan kişiye bilgisayar denirdi ve kastedilen şey büyük bir hesap makinesiydi. Elektronik olan ilk modeller ortaya çıktığında yeni bir terim gerekti ve o zaman anlam değiştirdi.

Muhasebe makinelerinin geçmişi ise çok daha eski. İlk mekanik hesap makinesi 1642’de Pascal tarafından yapıldı; Osmanlı’da benzer aletlerin kullanıldığı biliniyor, ama bunların standart bir ismi yok. İngilizcedeki calculator için hesap makinesi denmesi de tam bu süreçte yerleşti.

Doğru kaynak neredir

Osmanlıca teknik terim araştırmak istiyorsanız Devlet Arşivleri’ndeki teknik belge koleksiyonları ve dönemin mühendislik dergileri doğru başlangıç. TDV İslâm Ansiklopedisi de bazı terimlerin tarihsel kullanımını ele alıyor. İnternet listelerinin ise neredeyse tamamı doğrulanamaz.

Kısaca

Bilgisayar terimlerinin Osmanlıca karşılıkları diye bir şey yok; bilgisayar Osmanlı döneminde icat edilmemişti. Dolaşan listelerin büyük çoğunluğu yapay üretim ve doğrulanamaz. Gerçekten kullanılmış birkaç kelime var, ama o kadar az ki bir sözlük oluşturmuyor. İlginç bir boşluk, ama boşluk olduğu gerçek.

İlgili Makaleler

Osmanlı’da Saat ve Günün BölünmesiOsmanlı’da Eğitim: Mektep, Medrese ve ÇıraklıkTarihî Yazılı Belge Nedir ve Neden Önemlidir?12. Sınıf Fen Bilimleri: Modern Fizik