Eşik Nedir? Eşik Kime Denir, Eşik Taşı Geleneği
Eşik, bir kapının geçtiği alt kısımdır. Kapının yere oturduğu, üzerinden adım atılan bölge. Sözcük zamanla bu teknik anlamından uzaklaşıp “bir aileden birinin eşi” anlamına da gelmiştir.
Eşik kime denir?
Türkçede “eşik” sözcüğü iki ayrı yerde kullanılır ve bu iki anlam karışır:
1. Kapının alt kısmı. “Eşiğe oturmak”, “eşik taşı”, “eşikte beklemek” deyimlerinde karşılaştığımız anlam budur. “Eşik taşı” geleneğimizde yeni eve giren çiftin altından kalktığı taştır.
2. Aile bağı. Bazı yörelerde “eşik” sözcüğü, eşinin ailesiyle kurulan bağ için kullanılır. Bu kullanım daha engebelidir ve her yerde geçerli değildir.
“Eşik” bağlantısı nereden geliyor?
Bu bağlantının mantığı açıktır: eşik, evin dış dünyayla buluştuğu yerdir. Dolayısıyla “eşik” ilişkisi, bir kişinin başka bir aileye geçişini temsil eder. Eve yeni giren gelin, eşiğe adım atar; yani iki aile arasındaki sınırı geçmiştir.
Bu yüzden bazı yörelerde “eşik” sözcüğü, tam anlamıyla kayınlık anlamına gelir:
- Birinin “eşiği” dediği yer, onun eşi ve çocuklarıdır.
- Birinin “eşiklerinden biri” dediği kişiler, eşinin ailesidir.
- Eşinin annesi, bazı yörelerde “eşik annesi” olarak anılır.
Ancak bu kullanım Türkiye genelinde yaygın değil. Günlük konuşmada “eşik” deyince çoğu kişi önce kapıyı düşünür. Bu yüzden “eşik kime denir” sorusunun cevabı, kişinin hangi yöreden sorduğuna bağlıdır.
Eşik taşı geleneği
Eşikle ilgili en bilinen kültürel uygulama, yeni eve giren çiftin gelinliklerle eşiğe oturmasıdır.
Bu gelenek bölgelere göre değişir:
Anadolu’da gelin, düğünden sonra yeni eve “sağ ayakla” girer. Ayakkabılarının içine bir avuç un, bir parça ekmek, bir yüzük ya da para konur. Sembolik anlamı nettir: eve bereket ve refah getirmek.
Doğu Anadolu ve Güneydoğu’da gelin yeni eve girerken bir eşiğe/harmana basar ya da üzerine bir taş atar. Bu taş sonradan temizlenmez; “kutsal taş” olarak yıllarca kalır.
Eski İstanbul geleneğinde düğünden sonra “kırmızı yastık” ve “duvak” uygulamaları vardır. Düğünün akşamı yeni evin önünde bir sandalyeye oturtulan gelin, “güvey” tarafından açılırdı.
Ortak nokta şu: eşik, yeni hayatın başlangıç noktası olarak simgeselleştirilir. Bu yüzden “aşkına eşik de attırmamak”, “kapıdan girmesin” gibi deyimler ortaya çıkar.
“Eşiğini aşmak” deyimi
Günlük dilde “eşik” geçen deyimler çok sayıda:
“Eşiğini aşmak / eşiğini geçmek.”
Bir işe başlamak, bir aşamaya geçmek anlamında. “Daha eşiğini aşmadı, bakalım.”
“Eşikten atmak.”
Evden kovmak. “Seni eşikten attırdı.”
“Eşikte kalmak.”
Tam yerleşememiş, yarım kalmış olmak.
“Eşikten görünmek.”
Uzaktan, kısmen görünmek.
“Eşiğe gelmek.”
Ölmek anlamında eski kullanım. “Bir eşiğe geldi.”
“Eşik bekleyeceği evi beklemek.”
Kaderini beklemek, kısmetini bekleyerek yıllar geçirmek.
Eşik sözcüğünün kökeni
“Eşik” Türkçenin kadim sözcüklerinden biridir. Eski Türkçede “eşik” kapı eşiği anlamında kullanılıyordu. Kökeni hakkında iki görüş vardır:
Birincisi, sözcüğün “esik” biçiminden türediği yönündedir. “Eşik” ile “esik” Anadolu ağzında hâlâ aynı anlamda kullanılır.
İkincisi, “es” (iz, çizgi) + “ik” gibi bir bileşimden geldiğini öne sürer. Bu görüş daha zayıf bir kanıta dayanır.
Hangisi doğru olursa olsun, “eşik” bugün Türkçenin en yerleşik sözcüklerinden biridir ve TDK ile Türk Dil Kurumu sözlüklerinde kapı eşiği anlamıyla tanımlıdır.
Sık sorulan sorular
Eşik kime denir?
En yaygın anlamıyla kapının geçtiği, üzerinden atlanan alt bölgedir. Bazı yörelerde eşinin ailesi anlamında da kullanılır ve o zaman “eşik” sözcüğü kayınlığı ifade eder.
Eşik ne demektir?
Bir kapının yere oturan, eşiği oluşturan bölümü. “Eşik taşı”, “eşik yüksekliği” gibi kullanımlarda yapısal anlamdadır.
Eşik ile eşik arasındaki fark var mıdır?
Eşik hem kapı eşiği hem de bazı yörelerde kayınlık anlamı taşır. Halk arasında ikisi birlikte kullanılabilir.
Eşik taşı neden önemlidir?
Yeni eve giden çiftin bereket ve refah diler. Gelenekte gelin, eşiğe oturur veya ayakkabısına un, ekmek, para koyar.
Eşiğini aşmak ne demek?
Bir işe başlamak, bir aşamaya geçmek. “Daha eşiğini aşmadı” sözü henüz hiçbir ilerleme kaydedilmedi anlamındadır.
Bu içeriği paylaşın:
Yorum gönder