İngiltere’de Trafik Neden Soldan Akar?

İngiltere’de araçlar sola, Türkiye’de sağa gider. Bu fark bir trafik kuralından çok, iki yönlü kılıçlı savaşların ve ticaret yollarının mirasıdır.

İngiltere’de Trafik Neden Soldan Akar? sorusunun cevabı, orta çağdan bugüne uzanan bir alışkanlık zincirinde aranmalıdır.

Orta çağ: kılıcını sağ eline alan insan

Bugünün trafik düzeni, kılıç kullanımından doğdu.

Neden sol taraf? Çünkü sağ elini kullanırdınız. Yolda karşıdan gelen biriyle karşılaşan bir yolcu, savaş durumunda kendini en rahat savunacağı tarafta ilerlemek istemiştir. Sol taraf, kılıcın sağ elde tutulduğu hâlde saldırıya açık olmayan taraftır: kalça ve omuz hizasına yakın durulduğu için vücut savunma alanını korur.

Pratik sonuç. Önce atlara, develere ve yaya geçitlerine yakın tarafta yürünürdü. Atlar en tehlikeli ulaşım aracıydı ve yüksek hayvanlarla karşılaşmamak, seyircinin arkasına geçmeyi tercih etmesini gerektirirdi.

Bir istisna. Roma yollarında farklı bir düzen vardı. Roma İmparatorluğu’unda iki tekerlekli araçlar yolun sağından geçerdi. Bu nedenle İtalya’da hâlâ sağdan trafik görülür; yol yapımı geleneğinin izi bugüne kadar sürmüştür.

Benim tespitim şu: “İngilizler soldan gittiği için yolları dar bıraktı” açıklaması yaygın ama eksiktir. Asıl neden askerî pratiktir; yol genişliği ise bu alışkanlığın sonucu olarak belirlenmiştir.

1300’ler: Papa’nın emriyle resmileşti

Bugünkü İngiliz alışkanlığının kurumsal bir kökeni vardır.

1300’lü yıllar. Roma’ya hacı akını sırasında yollar aşırı kalabalıklaştı. Yolda birbirinin yolunu kesen hacılar kavga çıkarıyor, ölümlü olaylar yaşanıyordu. Bir papanın hacılara yolun sol tarafından geçmeleri yönünde talimat vermesi, gelenek ilk kez yazılı ve bağlayıcı bir kural hâline geldi.

Neden sol tarafı seçti? Sol taraf toplu taşınmaya ayrılmış sayılıyordu. Özellikle İtalya ve Fransa üzerinden geçen Alpler kervanlarında, hayvan yükü taşıyanlar sağ taraftan, yaya ve hafif yük taşıyanlar sol taraftan geçmeye çalışıyordu. Papalık, bu pratiği resmî bir düzene soktu.

Neden İtalya? Çünkü İtalya sağdan geçiyordu. Bu, İtalyanlar bugün hâlâ sağdan sürmesinin tek açıklamasıdır. Aynı geleneği paylaşan Almanya, Fransa, İspanya ve Portekiz de sağdan sürer.

Pratik not: Bu kural İngiltere’de, Fransa’da, Almanya’da, İtalya’da ve Portekiz’de aynı dönemde uygulanmıştır. Ama bu ülkeler bugün iki farklı taraftan gider. Dolayısıyla kural tek başına açıklayıcı değildir; sonraki yüzyıllardaki değişim belirleyicidir.

Fransa: Napolyon tersine çevirdi

Soldan sağa geçiş, iki önemli figürün kararıyla hızlandı.

1. Robespierre dönemi. Fransız İhtilali sırasında, Katolik kilisesine karşı sert bir tutum benimsendi. Katolik âdeti, şehir içi trafiğin sağdan sürmesini öngörüyordu. Robespierre ve çevresi bu geleneği bilinçli olarak kırmak istedi; Paris sokaklarında yürüyüşlerde ve at arabalarında yön değiştirildi.

2. Napolyon dönemi. Ordunun lojistiği sağ şeridi zorunlu kıldı. Devasa ordular, erzak ve top arabalarıyla ilerlerken sağ tarafı kullandı. Napolyon, fethettiği her ülkede bu standardı uyguladı.

Solak olan Napolyon. Bu detay sıklıkla anlatılır ama alışkanlığı açıklamaz. Yönlendirme kararı, ordunun işleyiş mantığından doğdu; kişisel bir alışkanlık değil.

Pratik sonuç. Napolyon’un hâkimiyeti süren ülkeler bugün sağdan sürüyor. Fransa, Almanya, İtalya, İspanya, Hollanda ve Orta Avrupa’daki birçok ülke bu gruptadır.

Amerika: atlı arabadan sağa geçiş

Amerika, geleneği kendi ihtiyacına göre değiştirdi.

18. yüzyıl sonları. Kıta içi yollarda atlı posta arabaları kullanılıyordu ve bunların çoğunda sürücü koltuğu yoktu. Sürücü, en arkada ve sol taraftaki atın üzerine binerdi. Bu durum yolun kontrolünü zorlaştırıyor, karşı yöndeki araçlar tehlikeli durumlar oluşturuyordu.

Pratik zorunluluk. Sürücü koltuğu aracın soluna alınınca direksiyon da sola döndü. Soldan geçiş böylece fiziksel olarak imkânsız hâle geldi. Bu teknik değişiklik, davranış değişikliğini zorunlu kıldı.

Önemli ayrım. Amerika’da değişimi kılan şey bir devlet kararı değil, mühendislik zorunluluğuydu. İngiltere’de ise at arabası geleneği çok daha uzun süre korundu ve mühendislik değişimi daha geç gerçekleşti.

Benim tespitim şu: “İngilizler sağa geçemedi” ifadesi, tarihî bir gerekçeyi atlar. İngilizler geçebilirdi; geçmeyi tercih etmedi. Maliyet, altyapı ve siyasi irade bileşimi belirleyici olmuştur.

Bugün hangi ülkeler soldan gidiyor?

Dünya genelinde trafik yönü hâlâ karışıktır; bu durum sürpriz değildir.

Soldan giden ülkeler. Birleşik Krallık, İrlanda, Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Afrika, Japonya, Hindistan, Pakistan, Bangladeş ve Sri Lanka. Hepsi İngiliz etkisinin ya da kendi tarihsel geleneklerinin ürünüdür.

Sağdan giden ülkeler. Türkiye, Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, Rusya, ABD, Brezilya, Mısır, Suudi Arabistan ve Afrika ülkelerinin çoğu.

Sınır örnekleri. Bazı sınırlarda iki kural yan yana uygulanır. Örneğin İspanya’nın Girit Adası iki hafta boyunca sağdan, iki hafta boyunca soldan geçilerek düzenlenmiştir. Bu tür uygulamalar hâlâ sürmektedir.

Pratik not: Sınırı geçerken yön değiştirmeyin, sınırdaki tabelaya uyun. Karşı ülkeye geçtiğinizde yön kuralı değişmiş demektir. Gümrük bölgesinde yön değişikliği sizi zorlayabilir.

Sürüş kuralları açısından farklar

Günlük hayatta dikkat edilmesi gereken somut farklar var.

1. Sollamama kuralı. İngiltere’de sağ şeritten geçmek, boş şeritte bile kural gereği uygundur. Yol çok genişse bile şerit değiştirmeye gerek yoktur; boş yol kuralı esnemiştir.

2. Kırmızı ışıkta dönüş. İngiltere’de sola kırmızı ışıkta dönülebilir. Bu, İngiliz sürücüleri için sıradır; ancak yaya geçidi önceliklidir. Türkiye’de kırmızı ışıkta dönüş yasaktır.

3. Hız sınırları. İngiltere’de şehir içi genelde 30 mph, tek şeritli yollarda 60 mph, çift şeritli yollarda 70 mph. Birim mil, kilometre değildir; tabelaları mutlaka okuyun.

4. Otoyol politikası. Kısa mesafelerde bile hız sınırına uyulur ve radar cezası ağırdır. Yakınlık vekmeli araçlar kullanılır.

Benim tespitim şu: İngiliz sürücülerin en çok eleştirilen davranışı, kırmızı ışıkta dönmektir. Bu davranış bir gündelik kolaylık gibi görünür, ancak yaya güvenliği açısından tartışmalıdır. Yerel halk bile bu uygulamaya sıcak bakmaz.

Sık yapılan hatalar

1. İngiltere’de soldan gittiği için yolları dar bıraktılar. Yanlış. Yol genişliği, askerî yolculuk pratiğinden doğdu.

2. İtalya’da da soldan gidilir. Yanlış. İtalya sağdan gider; Roma yolu geleneğinin mirasıdır.

3. Napolyon sağ elini kullanmadığı için sağdan geçirdi. Abartılı. Karar ordunun lojistiğinden doğdu.

4. ABD’de devlet tek taraflı trafik kararı aldı. Yanlış. Değişim sürücü koltuğu tasarımının doğal sonucuydu.

5. Sol taraf güvenli taraftır. Kısmen doğru. Kılıç kullanımı açısından savunma kolaylığı sağlıyordu.

6. Türkiye’de soldan sürülür. Yanlış. Türkiye sağdan sürer.

Kısaca: İngiltere’de trafik neden soldan akar

İngiltere’de soldan trafik üç aşamalı bir süreçle oluştu: kılıç kullanımı, papalık emri ve Napolyon döneminde kırılan süreklilik. Değişmeyen tek şey, sürücü koltuklarının uzun süre sol tarafta kalmasıydı.

Pratik özet: Orta çağda sağ elini kullanan yolcu sol tarafta güvende olduğunu düşündü; Papa bu pratiği resmîleştirdi; Napolyon Fransa ve fethettiği topraklarda tersine çevirdi. İngiltere bu değişimi hiç uygulamadı.

Bu yazıda İngiliz trafik geleneğini ele aldık. Bir ülkenin yol düzeninin nasıl kurulduğunu görmek için başlıca ulaşım yolları yazımıza bakabilirsiniz.