Kimyanın Tarihçesi
Kimya, bugünkü haliyle 18. yüzyılda başlamış sayılır. Ondan önce yüzyıllarca süren bir simya dönemi vardı; ama simyanın başarısızlığı olmasaydı bugünkü kimya bu şekilde gelişmezdi.
Bu yazıda kimyanın tarihsel yolculuğunu, hangi deneylerin dönüm noktası olduğunu ve bugünkü dallarının nasıl şekillendiğini ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tarihsel dönemlendirme kaynaklara göre değişebilir.
Simya dönemi
Simya, felsefe ile kimyanın iç içe geçtiği bir dönemdi. Amaca ulaşmak için okuma-yazma değil, deney ve aktarım ön plandaydı.
Öncelikler. “Her şeyden değerli altın, elmas ve cücelâdır.” Madencilik ve saray işleri bu çalışmaları finanse etti.
Dönüm noktası. 13. yüzyıldan itibaren deney kayıtlarının tutulması başladı. Deney defterleri, bugünkü laboratuvar notlarının atasıdır.
Neden önemli? Simya başarısız olmasaydı deneysel yöntem gelişmezdi. Başarısızlık, ölçmeyi ve kayıt tutmayı zorunlu kıldı. Bu bir kurum değil, sonuçtur.
Benim tespitim şu: Simya tamamen işe yaramaz değildi. Süreçler, aletler ve malzemeler bugün hâlâ kullanılır. Önemli olan sonuca ulaşma isteğiydi; yöntem eksikti.
18. yüzyıl: kimyanın doğuşu
Bu yüzyıl iki gelişme modern kimyayı kurdu.
1. Lavoisier ve kütle korunumu. Antoine Lavoisier, deneylerde kütlenin korunduğunu gösterdi. Bu, “küle dönüşme” gibi temel kavramları çürüttü ve deneysel yöntemi yerleştirdi.
2. Asit-baz kavramı. Lavoisier asitlerin oksijen içerdiğini öne sürdü. Bu, kimyada ilk kez element kavramının sistematik hâle gelmesiydi.
Element kavramı. Lavoisier, bir bileşiği oluşturan basit maddelerin sayısının sınırlı olduğunu belirtti. Bugün 118 element tanıyoruz; 1789’da 33 civarı biliniyordu.
Benim tespitim şu: Kimyanın asıl devrimi yeni element keşfi değil, ölçüm disiplininin yerleşmesidir. Tartılabilir sonuçlar geldi; tartılamaz veriler geldi.
19. yüzyıl: atom kuramı
Bu dönem kimyanın temelini attı.
Dalton 1803. John Dalton atom kuramını ortaya attı. Madde belli sayıda atomdan oluşur ve atomlar bölünemez diye düşündü. Bugün ikinci fikir yanlış, birincisi doğru.
Avogadro 1811. Eşit hacimlerde eşit sayıda molekül bulunduğunu söyledi. Bu, kimyasal reaksiyonların nicel yorumunu mümkün kıldı.
Periyodik sistem 1869. Dmitri Mendeleev atom ağırlıklarına göre düzenledi. Boş bıraktığı yerler daha sonra keşfedilen elementlerle doldu. Bu, periyodik tablonun gücünü kanıtladı.
20. yüzyıl ve sonrası
Organik kimya ve analitik yöntemler büyümü sağladı.
Kromatografi 1900’ler. Karbon kromatografisi gazların ayrılmasını çözdü. Bugün tıpta, gıdada ve çevre analizinde kullanılır. Vladimir Adams 1921’de bu alanda Nobel ödülü aldı.
Nükleer kimya. Radyoaktiflik keşfedildi ve elementlerin dönüşümü anlaşıldı. Curie’ler bu alanda öncü oldu.
Polimer kimyası. Sentetik plastik ve lifler yaygınlaştı. Bu alan günlük hayatın her alanına dokunuyor.
İlaç kimyası. Moleküler tasarım, ilaç geliştirmeyi hızlandırdı. Bilgisayar destekli ilaç tasarımı bugün yaygın.
Bugünün dalları: Organik, inorganik, fiziksel, analitik, biyokimya, çevre kimyası, malzeme bilimi ve nanoteknoloji. Kimya, diğer tüm mühendislik dallarının temelidir.
Sık yapılan hatalar
1. Simya tamamen saçmalıktı. Yanlış. Süreç ve alet geliştirmiştir. Sadece hedefi gerçekçi değildi.
2. Lavoisier atomu keşfetti. Yanlış. Atom kavramını sistemleştiren Dalton’dir. Lavoisier kütle korunumunu gösterdi.
3. Mendeleev periyodik sistemi ilk kez o buldu. Tartışmalı. Ondan önce de düzenleme çalışmaları vardı. Asıl katkısı boşlukları bırakıp tahmin yapmasıydı.
4. Element sayısı hep 118’di. Yanlış. Tanımlanan element sayısı zamanla arttı. Lavoisier döneminde 30 civarı biliniyordu.
5. Kimya tamamen uygulamalı bilimdir. Eksik. Temel araştırma da bu dalın içindedir. Yeni reaksiyon keşfetmek uygulamalı olmayan araştırmadır.
6. Kimya okumak ilkokul matematiği gibidir. Abartılı. Kimya, fizik ve matematik bilgisi gerektirir. Özellikle üniversite düzeyinde.
Kısaca: kimyanın tarihçesi
Simya dönemi deneysel yöntemi doğurdu; Lavoisier kütle korunumunu, Dalton atomu, Mendeleev periyodik tabloyu kurdu. Modern kimya 19. yüzyılın ikinci yarısında şekillendi.
Pratik özet: Kimyadaki en büyük ilerlemeler yeni elementler değil, ölçüm ve kanıt disiplinidir. Mendeleev’in tablosunda boş bıraktığı günler bugün öğretimde en çok anlatılan kısımdır.
Bu yazıda kimyanın tarihini ele aldık. Temel kavramlar için kimyasal bağ yazımıza bakabilirsiniz. Canlı bilimleri için biyolojinin tarihçesi başlığı ilgili olabilir.
Yorum gönder