Yapay Zeka Oğlumun Adını Nereden Biliyor?

Bu soru, son yıllarda en sık gelen sorulardan biri. Ebeveynler çocuklarının adını, fotoğrafını, okul bilgisini nereden bildiğini soruyor; cevap çoğu zaman şaşırtıcı derecede sade.

Bu yazıda verinin nereden geldiğini, nasıl işlendiğini ve çocuklar için ne yapılabileceğini ele alıyoruz. Teknik ayrıntıları basit tutmaya, ama basitleştirirken korkutucu bir tablo çizmemeye özen gösterdim.

Soruyu önce netleştirelim

“Benim adımı nereden biliyor?” üç farklı durumu anlatabilir.

1. Asistanlar. Adınızı ilk girişte siz yazdınız, sonra hatırlıyor. En yaygın ve en masum olanı. Aslında bilmiyor; siz söylediniz, o not aldı.

2. Öneri sistemleri. Adınızı hiç yazmadınız ama izlerinizden tahmin ediyor. Aradığınız konular, izlediğiniz videolar ve beğenileriniz birleşince bir profil oluşuyor. Video önerilerinde adınızı yazmasının nedeni genellikle budur.

3. Reklam hedefleme. Adınız çevrimiçi kayıtlarda geçiyor olabilir. Google, Meta ve TikTok aynı reklam ağına bağlı. Bir sitede bıraktığınız iz, başka bir sitede reklam olarak karşınıza çıkar.

Nereden öğreniyor?

Yapay zeka hiçbir şeyi bilmez; istatistiksel örüntü çıkarır. Bu cümleyi anlamak sorunun tamamını çözer.

Açık veri. Yayımlanmış her şey. Web siteleri, haberler, forum yazıları, açık videolar, ansiklopediler. Bunlar taranır ve model dildeki kalıpları öğrenir.

Davranışsal veri. Bıraktığınız izler. Hangi sayfada ne kadar kaldınız, hangi videoyu bitirdiniz, neye tıkladınız. Çoğu kullanıcı bunun farkında değildir.

Size ait veri. Doğrudan siz vermişsinizdir. Bir platforma ad, yaş, şehir yazdınız. Bu en güvenilir kaynak kabul edilir.

Üçüncüsü en önemlisi: Ne kadar çok platform birbiriyle bağlıysa o kadar çok yerde iz vardır. Tek bir yazmadığınız bilgi başka bir yerden gelmiş olabilir. Bu, çoğu insanın hesaplayamadığı nokta.

Çocuğun adını nereden biliyor?

En sık açıklanan dört yol var.

Arama geçmişi. Ebeveyn çocuğuyla ilgili aramalar yapıyordur. Çocuğun ateşi nasıl düşer, kaç yaşında ne yemeli gibi aramalar kayıt altındadır ve reklam ağı bunları görebilir.

Ortak cihaz. Telefon veya tablet paylaşılıyorsa hesap sizin olabilir. Öneriler bu hesabın geçmişine göre şekillenir. Çocuğun adını görmenizin sebebi çoğu zaman budur.

Yorum ve sohbetler. Çocuk adını bir yorumda yazmış olabilir. Grup sohbetleri de platformda işlenir; kapalı olması verinin işlenmediği anlamına gelmez.

Sağlık ve eğitim kayıtları. Okul formları ve sağlık sistemlerinde adı geçiyor olabilir. Bu veriler üçüncü taraflarla paylaşılabiliyor. Ailelerin en çok düşündüğü alanlardan biri.

Önemli bir ayrım: “Adını biliyor” ile “Adını yanlış yere gönderiyor” aynı şey değildir. Reklam sistemleri bazen yanlış eşleştirme yapar. Bu kötü niyet değil, teknolojinin bilinen bir sınırıdır.

Ne yapabilirsiniz?

Tek bir kapatma düğmesi yok; ama etkili adımlar var.

1. Kişiselleştirmeyi kapatın. Google hesabınızda reklam kişiselleştirmesini sınırlayın, Meta’da reklam tercihlerinden kapatın. TikTok ve Pinterest’de de benzer ayarlar var.

2. Geçmişi silin. Google’daki Benim verilerim bölümünden arama ve konum geçmişinizi silin. Meta hesabınızdan etkinlik geçmişini temizleyin. Bu işlem geri alınamaz ama geçmişi de siler.

3. Üçüncü taraf ağlarını kapatın. AdChoices gibi araçlar sitelerin sizin hakkınızda ne bildiğini gösterir. Opt-out seçeneği sunan siteleri tercih edin.

4. Çocuğa özel hesap açın. Google ve YouTube Kids bunun için tasarlandı. Gerçek ad yerine takma ad kullanın. Doğum tarihi girilmesin.

5. Kurum paylaşımlarını gözden geçirin. Okul ve sağlık formlarında fazlasıyla veri paylaşılıyor olabilir. Sadece zorunlu olanı paylaşın.

6. Çocukla konuşun. Veri farkındalığı yaşa bağlıdır. Her uygulamanın biraz bilgi topladığını ama istendiğinde kapatılabileceğini anlatmak yeterli bir başlangıçtır.

Yaşa göre pratik yol haritası

0-6 yaş. Uygulama indirmelerini siz kontrol edin. Reklamla desteklenen oyunlarda harici alışveriş mutlaka kapalı olmalı. Yorum erişimi yaş grubuna göre kısıtlı kalmalı.

6-12 yaş. Arama ve konum geçmişini periyodik silin. Arkadaş listelerini gözden geçirin. Yabancılarla mesajlaşmaya izin verilip verilmediğini kontrol edin.

12-16 yaş. Gizlilik ayarlarını birlikte yapın. Verilerin sadece aileye ait bir hesapta toplanması en doğru yaklaşımdır. Telefonun konum izlemesini kapatın.

Dürüst bir değerlendirme

Bu konuda iki uç arasında durmak gerekiyor. Ne tamamen kayıtsız ne de paranoya derecesinde temizlik doğru yaklaşım.

Şunu söylemek gerekir: Teknolojiyi tamamen kullanmaktan uzaklaştırmak çözüm değildir. Çocuklar dijital dünyada büyüyor; onu tamamen kapatmak onu hazırlıksız bırakmaktır.

Ama şu da doğru: Sorumluluk sadece platformda değil, evde de var. Bir platform kanunla uyumlu davranıyorsa, ortaya çıkan veri kullanımı hukuka uygundur. Bu, sizin rızanız olmasa bile olur.

Benim tespitim şu: Sorunun kaynağı çocukların teknolojiyi bilmemesi değil, ebeveynlerin verinin nereye gittiğini bilmemesi. Bir adı görüp şaşırmak yerine, o ismin oraya nasıl girdiğini sorabilmek gerekiyor. Çocuğa da tam olarak bunu öğretmek gerekir. Sadece gizli kal demek yetmez, nasıl gizlendiğini de anlatmak gerekir.

Kısaca: yapay zekâ adınızı nereden biliyor?

En sık arama geçmişinizden, davranışsal izinizden ve verdiğiniz bilgilerden. Çoğu durumda farkında olmadan bıraktığınız izlerden.

Pratik özet: Kişiselleştirmeyi kapatın, geçmişi silin, çocuğa özel hesap kullanın, verinin kaynağını sorun. Ve çocuğunuzla bu konuyu yaşına uygun biçimde konuşun.

Bu yazıda verinin nereye gittiğini ele aldık. Hangi verilerin toplandığını dijital bireysellik yazımızda anlatıyoruz. Hangi kurumların bu verileri işlediğini KVKK başlığında açıklıyoruz. Konuşan asistanların neler yapabildiğini ChatGPT yazımızda ele alıyoruz.