7. Sınıf Türkçe: Fiil Kipleri ve Zaman Kayması

Fiil kipleri, bir işin ne zaman ve hangi niyetle yapıldığını gösterir. Öğrenciler genellikle ekleri ezberler ama “zaman kayması” sorularında takılır; çünkü kip eki ile cümlenin anlattığı zaman her zaman örtüşmez. Bu yazıda kipleri ayırt edip zaman kaymasını örneklerle açıklıyorum.

Haber kipleri: zaman bildirenler

Haber kipleri işin zamanını gösterir. Görülen geçmiş zaman “-di” ekiyle kurulur: geldi. Duyulan geçmiş zaman “-miş” ile kurulur: gelmiş. Şimdiki zaman “-yor” ile: geliyor. Gelecek zaman “-ecek” ile: gelecek. Geniş zaman ise “-r” veya “-ar/-er” ile kurulur: gelir. Bu beş kip, bir eylemin hangi zamana ait olduğunu doğrudan söyler.

Geniş zamanın “her zaman” anlamı taşıdığını unutmamak gerekir: “Her sabah erken kalkar.” Cümlede belirli bir zaman yoksa ve alışkanlık anlatılıyorsa geniş zaman doğru seçimdir. Buna karşılık “Şu anda kitap okuyor” cümlesinde şimdiki zaman, sürmekte olan işi anlatır.

Dilek kipleri: zaman değil niyet

Dilek kipleri zaman bildirmez, eylemin nasıl istendiğini gösterir. Gereklilik “-meli/-malı”: gitmelisin. İstek “-e/-a”: gidelim, gitsem. Şart “-se/-sa”: gelse. Emir eki yoktur, fiilin kök hâli kullanılır: git, gelsin. Bu dört kipte zaman sorulmaz; çünkü cümle bir niyet, koşul veya buyruk aktarır.

Bir fiilin kipini bulurken sorulacak soru şudur: bu cümle “ne zaman” sorusuna cevap veriyor mu? Cevap veriyorsa haber kipi, vermiyorsa dilek kipidir. “Yarın gelsem olur mu” cümlesinde “yarın” sözcüğü olsa da kip şarttır; zaman zarfı kipin kendisini değiştirmez.

Kip, ek ve örnek

Zaman kayması nedir?

Kip eki ile anlatılan zamanın farklı olmasına zaman kayması denir. “Yarın İstanbul’a gidiyorum” cümlesinde şimdiki zaman eki kullanılmış ama gelecek bir iş anlatılmıştır. Bu, konuşma dilinde yaygın ve doğaldır; sınavda ise “hangi kip, hangi zaman” sorusunun ayrı ayrı yanıtlanması istenir. Kip eki şimdiki zaman, anlatılan zaman gelecektir.

Karar ağacı

• Cümle “ne zaman” sorusuna cevap veriyor mu? Evet ise haber kipi.
• Emir, istek, şart veya gereklilik mi anlatılıyor? Evet ise dilek kipi.
• Kip eki ile zaman zarfı çelişiyor mu? Evet ise zaman kayması var.
• Fiilde “-meli” varsa zaman sorma, gereklilik de.

Sık yapılan hatalar

• Geniş zamanı yalnızca “-r” ekiyle sınırlamak; “-ar/-er” de geniş zamandır.
• Emir kipini eksiz sandığı için kip bulamamak.
• Zaman zarfı varsa kipin de o zaman olduğunu sanmak.
• İstek kipinin “-e” ekiyle isim hâl ekini karıştırmak.

Kontrol listesi

1. Dokuz kipi tek tabloya yaz, her biriyle bir cümle kur.
2. Aynı fiili üç farklı kiple yaz, anlam farkını söyle.
3. Üç zaman kayması örneği bul ve kip ile zamanı ayrı ayrı işaretle.

Kip bilgisi, 8. sınıfta fiil çatısı ve cümlenin ögeleri konularının temelini oluşturur. Dil ve anlatım kategorisindeki fiil çekimi yazılarıyla bu tabloyu genişletebilirsiniz.

İlgili Makaleler

6. Sınıf Türkçe: Deyim mi Atasözü mü Karar Ağacı5. Sınıf Türkçe: Noktalama İşaretleri Hangi Durumda Kullanılır10. Sınıf Türkçe: Anlatım Bozuklukları ve Düzeltme9. Sınıf Türkçe: Cümlede Anlam ve Yapı