Deprem Nedir? Nasıl Oluşur?

Deprem, yeryüzünün altındaki hareketler sonucu oluşan ve yüzeye kadar ulaşan sarsıntıdır. Kısaca yeryüzünün sarsılmasıdır. Türkiye depremler için dünyadaki en riskli ülkelerden biri olduğu için bu konu ayrı bir önem taşır.

Deprem anında ne yapılması gerektiği, deprem neden olur sorusundan daha çok merak edilen bir konudur. Aşağıda önce depremin nasıl oluştuğunu, sonra yeryüzü şekilleriyle ilişkisini ve son olarak güvenliğin nasıl sağlanacağını ele alıyoruz.

Deprem nasıl oluşur?

Yeryüzünün kabuğu tek parça değildir. Yüzeyin hemen altında kabuk levhaları denen büyük taş blokları vardır. Bunlar yüzeyin altında 5-10 kilometre derinlikten başlayarak yaklaşık 100-150 kilometre kalınlığında bir alanı kaplar.

Bu levhalar sürekli hareket halindedir. Neden hareket ettikleri tam olarak anlaşılmış değildir, ancak en yaygın görüş mantın içindeki sıcaklık farkları, yerçekimi ve levhaların ağırlıklarıyla ilgili olduğu yönündedir.

Hareket sırasında levhaların birbirine sürtündüğü, baskı yaptığı ya da birbirinin altına girdiği bölgelerde gerilim birikir. Bu gerilim, kayaların dayanabileceği sınırı aştığında kırılma olur. Kırılma anında büyük bir enerji açığa çıkar ve bu enerji dalgalar hâlinde yüzeye doğru yayılır. İşte o sarsıntı bizim deprem dediğimiz şeydir.

Yüzeye ulaşan enerji üç farklı biçimde yayılır:

• P dalgaları ilk ulaşanlardır, en hızlıdır ama en zayıf olanıdır. Gövde üzerinden giderler.
• S dalgaları ikinci gelir, P’den yavaştır ama çok daha güçlüdür. Çoğu yıkımın nedeni budur.
• Yüzey dalgaları en son ulaşır, en yavaştır ama en yıkıcı olanıdır. Binaları yerinden oynatır, köprüleri ve boru hatlarını koparır.

Mercan ölçeği nedir?

Depremin şiddetini ölçmek için iki farklı yöntem vardır ve ikisi sıklıkla karıştırılır.

Yani Richter 7 bir deprem, merkezde 12 şiddetinde, 50 kilometre ötede 9 şiddetinde hissedilebilir. Bu yüzden haberlerde “7,2 büyüklüğünde, 10 şiddetinde” ifadesi birlikte kullanılır.

Deprem yeryüzü şekillerini nasıl etkiler?

Depremin oluşum mantığını Yer Şekillerinin Oluşumu yazımızda daha ayrıntılı anlatıyoruz. Aynı şekilde ovalar ve platolar yazımız bu yapıların coğrafi dağılımını işliyor.

Depremler yüzyıllar içinde yeryüzünü şekillendiren başlıca etkenlerden biridir. Etkileri şöyle özetlenebilir:

1. Deprem sırtları ve çöküntü havzaları. Tektonik hareketlerle yükselen alanlara deprem sırtı, çöken alanlara çöküntü havzası denir. Türkiye’nin Kuzey Anadolu Fayı boyunca uzanan yükseltiler bu şekilde oluşmuştur.

2. Kırıklar ve grabenler. Yüzeyin kırılmasıyla oluşan çatlaklar araziyi yararak yeni vadiler ve çöküntü alanları meydana getirir. Birçok göl ve ova, eski deprem çatlaklarının suyla dolmasıyla oluşmuştur.

3. Tsunami. Deniz tabanında oluşan büyük depremler, deniz tabanını yukarı itebilir. Bu durumda deniz seviyesi aniden yükselir ve kıyılara doğru dev dalgalar gelir. 2004 Sumatra depremi 9,1 büyüklüğündeydi ve 14 ülkede dev tsunamilere yol açtı.

4. Toprak kaymaları ve çökme. Deprem, özellikle yamaçlarda gevşek tortul tabakaların kaymasına neden olur. Depremin kendisi değil, tetiklediği bu ikincil hareketler bazen daha fazla can kaybına yol açar.

5. Sıvılaşma. Suya doygun gevşek kum tabakaları, sarsıntıyla birlikte suyu kaybedip akışkanlaşır. Bu tabakanın üzerine kurulmuş binalar deprem sırasında çöker. 1999 Marmara depreminde İzmit’teki bazı binaların çökme nedeni buydu.

Türkiye neden riskli?

Türkiye, dünyanın en aktif deprem kuşaklarından birinin üzerinde yer alır. Üç ana kuşak ilimizden geçer:

• Kuzey Anadolu Fayı — İstanbul’un Anadolu yakasından başlayıp Marmara Denizi’nin altından geçerek Gelibolu’ya ulaşır. 1999’daki Marmara depremi bu fayın hareketiyle olmuştur.
• Doğu Anadolu Fayı — Erzurum, Erzincan, Bingöl yönünde uzanır. 1939 Erzincan ve 1992 Erzincan depremleri bu kuşaktadır.
• Hatay Fayı — Amanoslar’ın güneyinden Hatay’a doğru uzanır. 2023 Şubat depremlerinin ana hatlarından biridir.

Ülkemizde 1944’ten bu yana büyüklüğü 6 üzerinde olan 100’den fazla deprem kaydedilmiştir. AFAD’ın verilerine göre ülkemizin yaklaşık üçte biri 1. derece deprem tehlike bölgesinde yer alır.

Deprem anında ne yapmalı?

Bu liste AFAD ve Deprem Mühendisleri Derneği’nin ortak önerilerinden derlenmiştir. Sıralamalar önemlidir.

Deprem anında (ilk 10-15 saniye):

• Sakin olun. Panik, en büyük ikinci tehlikedir.
• İçerideysen sığınma yapın: masanın altına girin ya da yanınıza düşen bir cisme yaslanın. Asla merdivene, asansöre veya pencere kenarına gitmeyin.
• Kapı kenarında durmayın. Kapılar deprem sırasında sıkışabilir ve açılamaz hale gelebilir.
• Cam, ayna, vitrin gibi camlı eşyalardan uzak durun.
• Dışarıdaysanız açık bir alana geçin. Bina cephelerinden ve elektrik direklerinden uzaklaşın.
• Aracınızı köprü ve viyadük üzerinde bırakmayın. Tünel ve alt geçitlere girmeyin.

İlk 1-3 dakika:

• Artçılara hazır olun. Hasarlı binaya kesinlikle girmeyin.
• Asansörü kullanmayın.
• Yangın riskine karşı gaz vanasını ve elektriği kapatın.

Yaklaşık 72 saat içinde:

• Binayı terk edin. Beton ve moloz, kurtarma ekiplerinin çalışmasını zorlaştırır.
• Açık alanda, ağaç ve elektrik direği uzak bir noktada kalın.
• Deprem sonrası ilk 72 saat kritik kabul edilir. Bu sürede alınan kararlar hayati önem taşır.

Binaların depreme dayanıklılığı

Depreme hazır olmak, deprem olmadan önce alınan kararlarla ilgilidir. Yapısal açıdan kritik noktalar:

Zemin etkisi. Aynı deprem, farklı zeminlerde farklı şiddette hissedilir. Yumuşak alüvyon zemin üzerindeki binalar daha fazla zarar görür. Zemin etki sınıfı (ZA–ZE) yapı ruhsatlarında zorunlu olarak belirtilir.

Düzensizlik. Bir binanın zemin katında kaldırılması, üst katlardan fazla geniş olması ya da bitişik nizamaya uymaması deprem kuvvetlerinin yüklenmesini artırır. Kısa kolon etkisi denen bu durum en tehlikeli yapı kusurlarından biridir.

Zamanla güçlenme. Beton içindeki çelik donatı, nem ve karbondioksitle temas ederek zamanla korozyona uğrar ve kesiti incelir. Bu yüzden betonarme binaların belirli periyotlarla kontrol edilmesi gerekir.

Düzensiz kat yükseklikleri. Alt katın ticari salon, üst katın konut olarak kullanılması yaygın bir hatadır. Alt katın daha gevşek olması yapıyı depremde kırılgan hale getirir.

Sık sorulan sorular

Deprem kaç yılda bir olur?
Türkiye’de her 10-15 yılda hasar verici deprem, her 1-3 yılda orta büyüklükte deprem, her yıl ise küçük sarsıntılar yaşanır. Belirli aralıklarla olacağının garantisi yoktur; ancak yıllık deprem döngüleri gözlenmektedir.

Richter ölçeği neden kaldırıldı?
Richter ölçeği yalnızca 6,5 büyüklüğe kadar güvenilirdi. Artık binlerce deprem kaydedildiği için büyük depremlerde ölçek doygunluğa ulaşır ve farklılaştıramaz. Bu nedenle moment büyüklüğü kullanılıyor, ancak konuşma dilinde hâlâ Richter deniyor.

Deprem olduktan sonra binaya girilir mi?
Hayır. Artçı sırasında hasarlı yapı çökebilir. Deprem sonrası ilk 3-5 gün boyunca verilen hasar tespit süresince binaya girmek son derece tehlikelidir.

Deprem çantası nasıl hazırlanır?
Aile büyüklerinden çocuklara kadar herkesin ulaşabileceği tek bir noktada su, kuru gıda, ilaç, el feneri, powerbank, ıslak mendil ve düdük bulundurulmalıdır. Düdük, enkaz altında sesinizi duyurmanın en ucuz yoludur.

Bina ne kadar dayanır?
Yönetmeliklere göre konut binaları en az 30, sanayi binaları ise 40-50 yıl tasarım ömrüne sahiptir. Ancak bu süreler yapının bakımına bağlıdır. Bakımsız, su yalıtımı olmayan ve taşıyıcı sistemi sık sık değiştirilen binalar bu süreyi dolduramaz.

İlgili Makaleler

6. Sınıf Sosyal Bilgiler: Coğrafya ve İklimDepreme Hazır Ev: Evde Deprem Güvenliği RehberiSmart Tarım: Teknoloji Tarımın Hangi Sorununu Çözüyor?Şehirlerde Toplu Taşıma: Planlama ve Gündelik Kullanım Rehberi