Volkan (Volkanizma)

Volkanizma, yeryüzünün en göz alıcı ama en az anlaşılan olaylarından biri. Çoğu insan volkanı “patlayan dağ” olarak düşünür. Oysa yeryüzü şeklini değiştiren asıl süreç, magma denen erimiş kayadan yavaşça yükselmesi ve orada soğumasıdır. Patlama ise sadece bu sürecin bazen şiddetli hâle gelmesidir.

Bu yazıda volkanların nasıl oluştuğunu, magma ile lav arasındaki farkı, Türkiye’deki volkanik alanları ve volkanik tehlikenin günlük hayatta ne anlama geldiğini ele alıyoruz. Not: yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; AFAD ve Kandilli Rasathanesi gibi kurumların güncel verileri esas alınmalıdır.

Volkan nedir, magma ile lav farkı ne?

Magma ve lav aynı maddedir; yalnızca nerede bulunduğu farklıdır. Yerin altında olan erimiç kayaya magma, yüzeye çıktıktan sonra lav denir. Bu yüzden “lav akar” denir, “magma akar” denmez.

Katılaşma. Lav yüzeye çıktıktan sonra soğuyup katılaşır ve yeni kaya oluşturur. Bu yeni kaya bazalt ya da bazaltik magmatik kaya olur. Kutuplarda donmuş lav sütunları, İzlanda’da ise tüf ve lav alanları bu şekilde oluşur.

Yanardağ. Yanardağ, yüzeye çıkan magma gazı ve külü de taşır. Yanardağdan çıkan kül çok uzağa gidebilir; örneğin 2010 İlandağı külü Avrupa’ya ulaştı.

Benim tespitim şu: Volkanın tehlikeli kısmı lav değil, kül. Lav yavaş akar ve insanlar kaçabilir; kül aniden düşer ve büyük alanları kapatır. Ayrıca külün çöktüğü yerlerde çatılar çöker, mahalleler boğulur.

Volkanlar nasıl oluşur?

İki temel mekanizma var ve Türkiye hangisine aitse ona göre değerlendirilir.

1. Subduksiyon (batma) zonu. Bir tektonik plaka diğerinin altına girer, kısmi erime oluşur ve magma yükselir. And Dağları, Japonya ve Endonezya bu tipte. Türkiye’de Doğu Anadolu’nın bir kısmı bu kategoride değerlendirilir.

2. Hotspot (sıcak nokta) zonu. Plaka kabuğunun altındaki sıcak noktadan magma yükselir ve volkan zincirleri oluşturur. Hawaii ve İzlanda bu tipte; İzlanda hem Avrupa hem de Amerika levhalarının ayrıldığı hattın üzerinde.

Pratik bilgi: Bir bölgede volkan olması için tek şart yoktur; magma yolunu bulmuştur. Yüzeyde volkan görülmese bile yer altında magma olabilir. Bu yüzden volkanik alanların tespiti jeofizik çalışmalarla yapılır, sadece bakışla değil.

Türkiye’de volkanlar

Türkiye, Avrupa’nın en genç volkanik alanlarından birine sahip. Özellikle Doğu Anadolu, Kuzey Anadolu ve Batı Anadolu’de yapısal ve volkanik unsurlar iç içe geçmiş durumdadır.

Doğu Anadolu. Bölgede genç volkanik alanlar ve çok sayıda mağma yapısı bulunur. Van, Bitlis, Erzurum çevresi; Nemrut, Tendürek, Ararat gibi yapılar.

Batı Anadolu. Ulukışla volkanik alanı ve çevresindeki jeotermal kaynaklar öne çıkar. Nefeste, Geyik ve Pamukkale gibi alanlar volkanik kökenlidir; termal sular bu sayede oluşmuştur.

Kapadokya. Erüyük Dağı ve çevresindeki volkanik yapılar, yumuşak kayaların aşınmasıyla peribacalarını oluşturdu. Kül, tüf ve bazalt katmanları buradan gelir.

Kuzey Anadolu. Sinop ve çevresinde volkanik izler görülür. Türkiye’nin kuzey kesiminde oluk tabanlı akışlar (lav) ve daha eski volkanik yapılar yer alır.

Volkanik tehlike ve günlük hayat

Volkanik bölgede yaşamak riskli değildir; ancak bilinçli yaşamak gerekir. Risk düzeyi ülkeye göre çok değişir.

• Kül. Mükemmel bir aşındırıcıdır. Bitkileri öldürür, akciğere zarar verir, su kaynaklarını kirletir.
• Lahar (çamur akışı). En ölümcül volkanik tehlikedir. Kül ve su karışınca hızla aşağı iner; tebeşir tozu gibi görünür.
• Pyroclastik akış. Sıcak kül ve gaz karışımıdır; yüzeyde saatlerce aşınmaz, vücut yandığında ölümcüldür.
• Depremler. Volkanik bölgeler deprem bakımından da risklidir; iki olay birbirini tetikleyebilir.

Uyarı sistemleri: Deprem ve volkan için erken uyarı çalışmaları sürüyor ancak tam olarak isabet edilebilir değil. Prensip olarak yakın tehlikeli bölgede kalınmamalı, gaz ölçümleri takip edilmeli.

Sık yapılan hatalar

1. Her yanardağ büyük patlama yapar. Yanlış. Çoğu volkanik aktivite küçüktür ve sessizdir. Birçok yüzyılda büyük patlama olmadan normal aktivite sürer.

2. Lav bir yerde durur ve orada birikim yapabilir. Kısmen doğru. Lav doğru yönde akmayı seçer. Yamaçlarda birikim yapabilir ama tipik olarak vadiye akar.

3. Türkiye’de aktif volkan var. Doğru bir yargı. Birçok bölgede genç volkanik yapı ve mağma hareketi bulunur. Ama aktif bir yanardağın her an patlayacağı anlamına gelmez.

4. Depremler volkan patlamasına yol açar. Genellenemez. İlişki karmaşıktır. Deprem volkanik altyapıyı etkileyebilir ama doğrudan tetikleyici değildir.

5. Türkiye’de turizm açısından risk yok. Kısmen doğru. Kapadokya ve Doğu Anadolu turizm açısından önemlidir. Ama göç ve arazi kullanımı açısından riskler gerçektir.

6. Jeotermal sular sadece turizm içindir. Yanlış. Ön ısıtma ve sanayi için kullanılır. Kapadokya ve bazı illerde ısıtma projeleri yürütülmektedir.

Kısaca: volkanizma

Erimiş kayadan yükselen magma, yüzeye çıktığında lav olur ve soğuyarak yeni kaya oluşturur. Yanardağ gaz ve külü de taşır; kül ve lahar en tehlikeli olanlardır.

Pratik özet: Volkanik alanlarda erken uyarı, ölçüm ve doğru yerleşim planlaması hayati önem taşır. Külün hangi yönde gideceğini bilmek, tahmin etmekten güvenlidir.

Bu yazıda volkanizmayı ele aldık. Türkiye’de yer şekilleri için dağ oluşumu ve ovalar ve platolar yazılarımıza bakabilirsiniz. Deprem bilgisi için deprem nedir başlığı ilgili olabilir.

İlgili Makaleler

6. Sınıf Sosyal Bilgiler: Coğrafya ve İklimDepreme Hazır Ev: Evde Deprem Güvenliği RehberiSmart Tarım: Teknoloji Tarımın Hangi Sorununu Çözüyor?Şehirlerde Toplu Taşıma: Planlama ve Gündelik Kullanım Rehberi