Yeryüzünün Biçimlenmesi (Dış kuvvetler)

Yeryüzünün bugünkü şekli, yüz milyonlarca yılın ürünü. Ama bu şekillenme yalnızca iç kuvvetlerle değil, gezegenin dışından gelen faktörlerle de gerçekleşti.

Bu yazıda yer şekillerini biçimlendiren iç ve dış kuvvetleri, hangi kayaların nasıl oluştuğunu ve Türkiye’deki karşılıklarını ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; jeolojik veriler için Maden Jeoloji Müdürlüğü kaynakları esas alınmalıdır.

İç kuvvetler

Bunlar yerin içinden gelir ve yüzeyi yükseltir.

Tektonik hareketler. Kabuk hareketleriyle dağ sıraları oluşur. Yan yana gelen levhalar kıvrılır veya kırılır. Türkiye’de Kuzey Anadolu ve Toroslar bu şekilde oluşmuştur.

Volkanizma. Magma yüzeye çıkarak yeni alanlar oluşturur. Kapadokya’nın peribacaları bu şekilde meydana gelmiştir.

Depremler. Yer şekilleri şiddetli depremlerle bozulabilir. Göller oluşabilir, kayalar kırılabilir, yüzey hatları oluşabilir.

Tektonik çöküntü. Kabuk kırılır ve çöker; ovalar bu şekilde oluşur. Konya Ovası bu türdendir.

Benim tespitim şu: İç kuvvetler yüzeyi yükseltir, dış kuvvetler alçaltır. Birinin baskın olduğu yerlerde farklı yer şekilleri oluşur. Bu yüzden bazı dağlar yüksek, bazıları aşınmış ve alçalmış olabilir.

Dış kuvvetler

Bunlar yeryüzünü şekillendirirken aynı zamanda aşındırır.

1. Su aşındırması. Akarsular en önemli aşındırıcıdır. Vadi oluşturur, platoları parçalar, delta ve birikim ovaları meydana getirir. Vadi tabanı deniz seviyesine indikçe nehri hızlandırır.

2. Rüzgâr. Kum taşıdığı alanlarda kumulları şekillendirir. Çöllerde ve kıyı bölgelerinde etkilidir. Türkiye’de Antalya’nın kuzey sahilinde kumullar görülür.

3. Buzullar. Buzullar U şeklinde vadi oluşturur. Aşındırma gücü çok yüksektir. Türkiye’de günümüzde aktif buzul yok, ama geçmişte Menderes ve Sakarya vadilerinde buzullar vardı.

4. Dalga ve kıyı. Dalgalar kıyıları aşındırır ve plaj oluşturur. Marmara ve Akdeniz kıyıları bu etkinin örnekleridir.

5. Depremler. Yüzey kırılmaları oluşturur. Heyelanlar, çökmüş yapılar ve yer sarsıntısı izleri kalıcı izler bırakır.

6. Kayaçların dayanıklılığı. Aynı bölgede farklı yükseklikler oluşabilir. Sert kaya yükselir, yumuşak kaya aşınıp alçalır. Toroslar’ın kuzeyi ve İç Anadolu’nun farklı yükseltileri buna örnektir.

Pratik bilgi: Aşınma hızı, yağış ve sıcaklığa bağlıdır. Karadeniz’de yağış fazla olduğu için aşınma hızlı, İç Anadolu’da yavaştır.

İç ve dış kuvvetlerin ilişkisi

İkisi birbirine karşı çalışır.

Yükselme ve aşınma dengesi. Bir dağ ancak yükselme hızı aşınma hızından büyükse yüksek kalır. Himalayalar hâlâ yükseliyor; Toroslar daha çok aşınmış durumda.

Genç ve yaşlı yüzeyler. Az aşınmış yüzeyler genç, çok aşınmış yüzeyler yaşlı kabul edilir. Bu, jeolojik dönemlendirmenin temelidir.

İklim değişikliği. Aşınma hızı iklimle değişir. Yağış artarsa erozyon güçlenir. Bu, tarımsal toprak kaybının önemli bir nedenidir.

Türkiye’den örnekler

Ülkemiz, farklı kuvvetlerin etkisini yan yana gösterir.

Kuzey Anadolu. Hızlı yükselme ve yüksek yağış. Dağlar yüksek kalmıştır; vadi derinlikleri fazladır.

İç Anadolu. Yükselme sonrası uzun süre aşınma. Yüzey düzleşmiş, ovalar ve platolar oluşmuştur.

Toroslar. More kırıkları ve kurak iklim. Yamaçlar dik ve aşınmıştır; meyvecilik alanlarıdır.

Kapadokya. Volkanik tüfün aşınması. Yumuşak kayalar oyulup peribacalarını oluşturmuştur.

Marmara. Deprem ve kıyı etkileri. Kıyı şekilleri ve tektonik yapılar birlikte görülür.

Sık yapılan hatalar

1. Yer şekilleri sadece iç kuvvetlerle oluşur. Yanlış. Dış kuvvetler de en az etkilidir. Vadiler ve ovalar dış kuvvetlerle oluşur.

2. Dış kuvvetler yalnızca bozar. Yanlış. Birikim yaparak da yeni alanlar oluşturur. Deltalar ve birikim ovaları örnektir.

3. Türkiye’de aktif buzul vardır. Yanlış. Günümüzde yoktur. Geçmişte buzul dönemleri yaşanmıştır.

4. Depremler yalnızca hasar verir. Yanlış. Depremler yeni yer şekilleri de oluşturur. Heyelanlar ve çukurlar buna örnektir.

5. Ovalar hep çöküntüyle oluşur. Yanlış. Birikim, göl çekilmesi ve karstik erime de rol oynar.

6. Aşınma her yerde aynı hızdadır. Yanlış. İklim, kayaç özelliği ve yükseltiye göre değişir.

Kısaca: yer şekilleri

Yer şekilleri, iç kuvvetlerin oluşturduğu ve dış kuvvetlerin şekillendirdiği bir dengedir. Dağ oluşumu iç kuvvetlerle, vadi ve ova oluşumu dış kuvvetlerle ilişkilidir.

Pratik özet: Yükselti, yağış ve kayaç dayanıklılığı bir araya geldiğinde hangi yerde ne tür yer şekli oluşacağını belirler. İç Anadolu’nun düzlüğü ve Kuzey Anadolu’nun engebesi bu üç faktörün sonucudur.

Bu yazıda yer şekillerinin oluşumunu ele aldık. Türkiye’deki örnekler için dağ oluşumu ve ovalar ve platolar yazılarımıza bakabilirsiniz. Volkanik etki için volkanizma başlığı ilgili olabilir.

İlgili Makaleler

Yenilenemeyen (Fosil – Tükenebilir) Enerji KaynaklarıAYT Fizikte Enerji Korunumu ProblemleriAYT Fizikte Şekil Çizme Karar Ağacıİzotoplar Nedir, Nerelerde Kullanılır?