Dağ Oluşumu ve Türkiye’de Dağ Oluşumu
Dağların çoğu, iki kıtanın çarpışmasıyla yükselir. Bu basit cümle, Türkiye’deki dağların neden oluştuğunu tam açıklamaz — çünkü Türkiye, tam olarak iki kıtanın çarpıştığı yerde değil, onların arasında sıkışmış bir ara bölgededir.
Bu yazıda dağların oluşum mekanizmalarını, Türkiye’nin tektonik yapısını ve buradaki dağların özelliklerini ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; ölçüm ve kaynak verileri için Maden Jeoloji Müdürlüğü ve üniversite yayınları esas alınmalıdır.
Dağlar nasıl oluşur?
Yer kabuğu hareket eder ve kabuk katırlar; buna orojenez denir. Dağ oluşumu, levha hareketlerinin sonucudur ve dört farklı senaryoyla açıklanır.
1. Kıta kıta çarpışması. İki kıta aynı yönde hareket ederken kenarları uzanır ve kalınlaşır. Himalayalar, Alpler, Kayalık dağları. Litosfer kalınlaşır, yükselen bölge dağ olur.
2. Okyanus kıta çarpışması. Okyanusal litosfer kıtaya çarpar ve alta girer. And Dağları, Kuzey Amerika Kıyı Zinciri, Japonya. Burada dağlar kıtanın kenarında oluşur.
3. Sıcak nokta zincirleri. Kabuk altındaki sabit sıcak noktadan magma yükselir. Hawaii. Yalnızca tek bir noktada değil, plaka hareketi boyunca bir zincir oluşur.
4. Kıtadaki kıvrım. Kıta içi baskılar kabuğu kıvırır ve kıvrım dağları oluşturur. Alpler ve Zagros büyük ölçüde bu şekilde yükselir.
Benim tespitim şu: Dağların çoğu aynı anda değil, milyonlarca yıl içinde kademeli olarak yükselir. Bugün 5000 metre olan bir dağ, 20 milyon yıl önce deniz seviyesindeydi. Bu yüzden dağlarda deniz fosilleri bulunur.
Türkiye’nin tektonik yapısı
Türkiye, üç büyük plakanın sıkıştığı bir alanda yer alır. Bu sıkışma yüzünden yükselen dağlar, ülkenin çevresini bir yay gibi kuşatır.
Anadolu Levhası. Küçük Asya Plakası olarak da adlandırılır. Güney ve batıda Akdeniz’in altına uzanan yapıdadır; kuzeyde Kuzey Anadolu Fayı ile sınırlanır.
Arabik Levhası. Güneydoğuda Hatay ve Yemen’den başlayarak kuzeye doğru ilerler. Ülkenin en aktif fay hattı olan Kuzey Anadolu Fayı bu sınırın bir parçasıdır.
Eski Anadolu Levhası. Anadolu’nun orta kesiminde yer alan eski bir mikrotemel. Toroslar ve Kuzeybatı Anadolu bu yapının üzerinde şekillenmiştir.
Sıkışma yönleri. Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fayları kuzey-güney yönünde, Helenik yay ise batıda kuzeydoğu-güneybatı yönünde sıkışma yaratır. Ülke bu yüzden farklı yönlerde hareket eden birimlerden oluşur.
Türkiye’deki dağ sıraları
Dört ana kuşak, ülkeyi baştan sona kat eder. Batıdan doğuya doğru en yüksek ve en engebeli olan Kuzey Anadolu’dır.
1. Kuzey Anadolu Dağları. Ülkenin en yüksek ve en engebeli hattıdır. Rize, Ilgaz, Köroğlu dağları burada yer alır; 4000 metreye varan zirveler bulunur. Kuzeydoğudan güneybatıya uzanır.
2. Toroslar. Güneyde Hatay’dan batıya doğru uzanan dağlardır. Toros dağları, Amanoslar ve Batı Toroslar olarak bölünür. Meyve yetiştiriciliğinin yayıldığı alanlardandır.
3. Doğu Anadolu’daki yüksek yapılar. Erzurum-Kars ve Hakkari bölgelerinde yükselen yapılardır. Ararat, Tendürek ve Nemrut dağları bu kuşağa girer; yükseklikleri 3000-5000 metrededir.
4. İç Anadolu ve Batı Anadolu yapıları. Volkanik ve kıvrımlı dağlar şeklinde karşımıza çıkar. Ulukışla, Erciyes, Melendiz ve Hasan Dağı bu grupta değerlendirilir.
Dağlar neden bu kadar yüksek?
Yükselme kadar aşınma da belirleyicidir. Bir dağ ancak yükselme hızı aşınma hızından büyükse yüksek kalır.
Kuzey Anadolu. Hızlı yükselme ve nemli iklim nedeniyle aşınmada avantajlıdır. Kar örtüsü ve buzullar yükselmeyi kolaylaştırır; yağış ise aşınmayı hızlandırır.
Toroslar. More kırıkları ve tektonik yapılar yüksekliğin nedenidir. Karamanlık iklim yüzünden zirvelerinde buzullar yoktur.
Pratik bilgi: Türkiye’de 3000 metrenin üzerinde en az 30 zirve bulunur. Ama 4000 metrenin üzerindeki alan çok sınırlıdır. Bu eşik, alpin kuşağın sınırını gösterir.
Ekolojik ve ekonomik sonuçlar
Dağlar, ülkenin ekolojik çeşitliliğinin ana kaynağıdır.
İklim. Yükselti arttıkça sıcaklık düşer; 1000 metre yükseltide yaklaşık 6 derece fark oluşur. Bu yüzden yamaçlarda farklı iklim kuşakları üst üste gelir.
Yağış. Yükselen hava soğur ve yoğunlaşır; dağlarda yağış artar. Karadeniz bölgesindeki yüksek yağışın önemli bölümü orografik etkiden kaynaklanır.
Su kaynakları. Kar erimesi ve yamaç yağışları nehirleri besler. Doğu Anadolu’deki nehirler, Fırat ve Dicle bu mekanizmayla beslenir.
Tarım. Yamaçlarda meyvecilik, tarım için en verimli alanları oluşturur. Ankara, İzmir, Mersin ve Adana çevresindeki yükseklikler ekonomik değer taşır.
Sık yapılan hatalar
1. Türkiye’de dağlar kıvrımdır. Kısmen doğru. Türkiye’de hem kıvrım hem kırılma ve volkanik dağlar var. Doğu Anadolu daha çok kırılma, Toroslar kıvrım özelliği taşır.
2. Toroslar en yüksek dağlarımızdır. Yanlış. En yüksek dağlarımız Kuzey Anadolu’dadır. Hacılar Dağı Rize’de, Süphan Dağı Bitlis’tedir.
3. Dağlar aşınma yüzünden yükselir. Tersi. Yükselme oluşturur, aşınma alçaltır. İkisi birlikte şekli belirler.
4. Türkiye tamamen Anadolu Levhası üzerinde. Yanlış. Ülkede birden fazla mikrolevha ve kıta kenarı bulunur. Eski Anadolu Levhası bunlardan biridir.
5. Dağlarda hiç yağış olmaz. Yanlış. Yükselti yağışı artırır. Karadeniz Doğu’nde en yüksek yağış alanıdır.
6. Depremler dağları oluşturur. Kısmen. Depremler hareketleri gösterir, temel itici güçtedir. Dağ oluşumu tek bir depremle olmaz, milyonlarca yıllık bir süreçtir.
Kısaca: dağ oluşumu
Dağlar, plaka hareketlerinin kabuğu kıvırması, kırması veya altına girmesiyle oluşur. Türkiye üç plakanın sıkıştığı bir alanda olduğu için kuzeyden ve güneyden kuşatılmış dağ yayları vardır.
Pratik özet: Kuzey Anadolu Dağları en yüksek ve engebeli, Toroslar ise kurak iklimde en sarp yapıdadır. Bu farklar yağış ve yükseltiye bağlıdır.
Bu yazıda dağ oluşumunu ele aldık. Türkiye’de yer şekilleri için ovalar ve platolar yazımıza bakabilirsiniz. Volkanik yapılar için volkanizma başlığı ilgili olabilir.
Yorum gönder