Çölyak Hastalığı: Gluten, Tanı, Beslenme ve Günlük Hayat
Karın ağrısı, şişkinlik, ishal veya kabızlık gibi şikâyetlerin yanında deride kaşıntılı kabarcıklar ve açıklanamayan kilo kaybı varsa, çölyak hastalığı akla gelmelidir. Türkiye’de bu hastalığın görülme sıklığı dünya ortalamasının belirgin biçimde üzerinde ve çoğu hasta yıllarca tanı almadan yaşıyor. Oysa hastalık hem tanınabilir hem de tedavi edilebilir durumda.
Bu yazıda çölyak hastalığının ne olduğunu, hangi yiyeceklerin içinde gizlendiğini, tanının nasıl konduğunu, glutensiz diyetin pratikte nasıl uygulanacağını ve hastalığın neden ihmal edilemeyeceğini anlatıyorum.
Gluten nedir
Gluten, buğday, çavdar, arpa ve bazı yulaf ürünlerinde bulunan, hamurun yapısını sağlayan bir grup proteindir. Buğdaydaki gluten oranı yüzde 10-15 civarındadır ve bu yüzden buğday ununun temel yapı taşıdır.
Gluten aslında zararsız bir proteindir. Sorun, çölyak hastalarının bağışıklık sisteminde bu proteine karşı gelişen anormal yanıttır.
Çölyak hastalığı nedir
Çölyak hastalığı, genetik yatkınlık ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan bir otoimmün hastalıktır. Bağışıklık sistemi, yiy gluteni ince bağırsaktaki villuslara (parmak şeklindeki bağırsak yapıları) saldırıyor.
Bu saldırı zamanla villusları yok ediyor. Normalde villuslar, bağırsak yüzeyini kat kat artırarak emilim yüzeyini büyütür. Villuslar yok olduğunda bağırsak, yedi metre uzunluğunda olmasına rağmen emilim yüzeyi çok küçülüyor. Sonuç, besinlerin emilememesidir.
Bu yüzden çölyak, yapışkanlığı sevmeyen bir hastalık gibi görünse de aslında ciddi bir emilim bozukluğudur.
Kimlerde görülür
- Genetik yatkınlık güçlüdür. Birinci derece yakınında hastalık varsa risk belirgin biçimde artar.
- Hastalık her yaşta başlayabilir. Çocukluk çağı en sık görülen dönemdir ama tanı konan yeni vakaların önemli bir bölümü erişkin yaşta.
- Türkiye’de sıklık yüksektir. Türkçe çalışmalar, bazı bölgelerde çocuklarda binde birkaç düzeyinde bir görülme sıklığı bildirmiştir; bu, dünya ortalamasının çok üzerindedir. Bunun bir bölümü genetik faktörlerle, bir bölümü tanı farkındalığıyla açıklanır.
- Cinsiyet farkı yoktur. Erkeklerde hafifçe daha sık görüldüğüne dair veriler vardır.
Belirtiler
Çocuklarda
- Kronik ishal veya kabızlık
- Karın şişliği, gaz
- İştahsızlık, yemek yemeyi reddetme
- Büyüme ve kilo almada kalma — çocuklar yeterince yiyor görünse de kilo almaz
- Soluk ten, kırışık, kaşınan deri
- Kabızlık
- İrritabilite, huzursuzluk
- Beklenen kilo alımının gerçekleşmemesi
Erişkinlerde
Erişkin çölyak hastalığının belirtileri daha belirsiz ve dağınıktır. Bu nedenle teşhis yıllar gecikir:
- Karın ağrısı, şişkinlik
- İshal, kabızlık ya da ikisinin dönüşümlü olması
- Kilo kaybı — ama bunun nedeni emilim bozukluğu değil, çoğu zaman iştahsızlıktır
- Demir eksikliği veya B12 vitamini eksikliğine bağlı anemi; demir açıklı seçilmesiyle tekrarlayan sorunlar
- Kemik erimesi (osteoporoz) — kalsiyum emilemediği için, özellikle 30-40 yaş üstünde erken başlar
- Unlu gıdalar yiyince karın ağrısı veya şişkinlik
- Bulantı, gaz, hazımsızlık
- Baş ağrısı, karıncalanma (nörolojik belirtiler)
- Adet düzensizlikleri, gebelikte beslenme sorunları
- Ağızda veya ciltte kaşıntı
Deri belirtisi: Dermatitis herpetiformis
Bu, çölyak hastalığının en karakteristik deri bulgusudur. Dirsek, diz, sırt ve kalçada yoğun kaşıntılı, kabarcıklı, içi su dolu küçük lezyonlar şeklinde görünür. Birkaç gruba hâlinde dağılır ve çok kaşıntılıdır. Lezyonların bir kısmı ise deri yüzeyinin tamamen normal olduğu, sadece derin dokuda bir iltihap bulunması şeklindedir. Bu tablo, dermatit ile karıştırılıp yıllarca yanlış tedavi görebilir.
Şüpheli durumlar
Kan tahlilinde açıklanamayan şu bulgular varsa çölyak düşünülmelidir:
- Demir eksikliği, B12 veya D vitamini eksikliği
- Açıklanamayan anemi
- Yüksek kemik erimesi riski
- Yükselmiş karaciğer enzimleri — karaciğer hastalığı yokken görülebilir
- Doğum yapan kadınlarda tekrarlayan düşük halsizlik, uykusuzluk veya karaciğer enzim yükselmesi
- Düşük doğum ağırlıklı bebek
Tanı nasıl konur
1. Kan testleri (seroloji)
Kan testi hastalığı ortaya çıkarır ama kesinleştirmez. Temel testler:
- Doku transglutaminaz antikoru (anti-tTG) IgA — hassas bir tarama testidir.
- Toplam IgA — IgA eksikliği olan kişilerde anti-tTG yanlış negatif çıkabilir. Bu yüzden IgA seviyesi de ölçülür.
- Endomizyal antikorlar — doğrulayıcı test olarak kullanılır.
Önemli nokta: Test yaparken hasta buğday içeren diyet tüketiyor olmalıdır. Glutensiz beslenmeye başlayan biri teste girerse sonuç yanlış negatif çıkabilir. Bu yüzden test öncesi doktorunuza danışın.
2. Endoskopi ve biyopsi
Kan testi pozitif çıkan kişilerde kesin tanı için ince bağırsaktan biyopsi alınır. Biyopside villusların yapısı ve bağırsak içindeki lenfosit sayımı değerlendirilir.
3. İnceleme
Yalnızca seroloji ve biyopsi değil, kan tablosu, demir, B12, D vitamini, kalsiyum ve tiroid fonksiyon testleri de yapılır. Bunlar hem tanıyı destekler hem de eksikliklerin giderilmesini sağlar.
4. Aile taraması
Birinci derece yakınında çölyak hastası olan kişilerin, semptom olmasa bile test yaptırması önerilir. Bu, erken teşhisi sağlar.
Glutensiz beslenme: pratikte ne yapmalı
Kesinlikle gluten içermeyen besinler
- Mısır
- Pirinç
- Kinoa
- Karbonatlı buckwheat (karabuğday)
- Millet (darı)
- Yer fıstığı, fıstık
- Mezgeler, fasulye, nohut, mercimek
- Sebzeler, meyveler
- Et, balık, yumurta, süt ürünleri
- Yağlar
Gluten içeren besinler
- Buğday (un, un türleri, makarna)
- Çavdar
- Arpa (tulu malzemenin bir bileşeni olarak)
- Yulaf — önemli uyarı aşağıda
- Bira (arpa ve bira mayası içerir)
Yulaf konusundaki tartışma
Yulaf doğal olarak buğdaydan bağımsız bir bitkidir ve kendi gluteni yoktur. Ancak Türkiye’de üretilen yulafın büyük bölümü buğdayla birlikte ekilir. Bu nedenle ürün buğdayla çapraz bulaşmış olabilir. Kişisel tolerans düzeyi farklıdır; bir kısmı saf, sertifikali yulafı tolere edebilir. Kararı doktorunuzla birlikte vermek en doğrusudur.
Etiket okuma
Etiketlerde gluten şu isimlerle geçebilir: buğday unu, un, unlu gıda, malt, bira mayası, hidrolyize bitkisel protein, bulgur, yarma, kuskus, makarna, spagetti. Kısıtlı gluten içerir ibaresi olan ürünler çölyak hastaları için uygun değildir. Türkiye’de glutensiz ifadesinin kullanımı mevzuatla düzenlenmiştir; ambalajda bu ibarenin bulunması ürünün uygun olduğunu gösterir, ancak üretim hattındaki çapraz bulaşma konusunda üreticiyi araştırmak da faydalıdır.
Gizli gluten kaynakları
En zorlayıcı kısım burasıdır. Glutensiz diyet, yalnızca ekmek ve makarna bırakmakla sağlanmaz:
- Sosis, sucuk, sarma, kebap ve köftelerde kullanılan buğday unu bağlayıcı
- Çorba, sos ve hazır çeşnilerde kıvam artırıcı olarak gluten
- Kahve, çay ve meşrubatlarda arpa içeren aroma maddesi
- Bira ve bazı alkollü içkiler
- Tatlılar, kurabiye ve dondurma
- Tam buğday, bulgur, yarma ile yapılmış her şey
- Dışarıda yemekte kızartma ve ekmek kırıntısı
- Bayat ekmeklenmiş etiketler; bazı ürünlerin içindeki un miktarı değişmiştir
Mutfak uygulamaları
- Buğday unu ile kirlenmiş mutfak aletlerini kullanmayın; ayrı ekipman tercih edin.
- Tost makinesi, pizza tavası ve kızartma yağı paylaşımı dikkat gerektirir. Ortak yağda pişen gıdalar gluten alabilir.
- Etiketler düzenli olarak yeniden okunmalı; üretici formülü değiştirebilir.
- Dışarıda yemekte restoranlara haber vermek önemlidir.
Kimlere taramada test yapılmalı
Başta belirtildiği gibi, şu grupta test önerilir:
- Birinci derece yakınında çölyak hastası olan herkes (çocuklar dahil)
- Tanılanmış çölyak hastalarının birinci derece yakınları
- Açıklanamayan demir eksikliği, B12 veya D vitamini eksikliği olanlar
- Ergenlik veya genç erişkinlik döneminde boy gecikmesi olanlar
- İnflamatuar bağırsak hastalığı, tip 1 diyabet, karaciğer hastalığı, lupus gibi otoimmün hastalığı olanlar
- Çölyakla ilişkili dermatit bulguları olanlar
- Yalnızca buğday içeren diyetle beslenen ve semptomatik olan kişiler
Tedavi edilmezse ne olur
Diyete uyulmazsa hastalık sessizce ilerler:
- Kemik erimesi riski artar. Çölyak hastalarında kırık ve osteoporoz sıklığı normal popülasyondan belirgin biçimde yüksektir; bunun bir kısmı tanı anında zaten mevcuttur.
- Demir ve vitamin eksiklikleri kronikleşir.
- Bağırsak karsinomu ve lenfoma riski yükselir. Risk uzun süreli ve kötü kontrol edilen hastalıkta daha belirgindir.
- Doğurganlıkla ilgili sorunlar, düşük doğum ağırlıklı bebek riski
- Çocuklarda büyüme ve gelişim etkilenmesi
İyi haber
Çölyak hastalığı tedavi edilirse sonuçlar çok iyidir. Kesin gluten diyetine uyan hastaların büyük çoğunluğunda bağırsak yapısı bir yıl içinde belirgin biçimde iyileşir ve eksiklikler düzelir. Bu, çölyakın ömür boyu sürdürülecek bir durum olduğu anlamına gelir; ancak kontrol altında tutulduğunda hayat kalitesi sağlıklı bir popülasyondan farklı değildir.
Türkiye’de çölyak hastalarının vergi muafiyeti ve özel beslenme desteği gibi hakları bulunur; bu haklar sağlık kurulu raporu ve devletin belirlediği usulle kullanılır.
Kısaca
Çölyak, gluten proteine karşı gelişen bir otoimmün hastalıktır ve bağırsak villuslarını tahrip ederek besin emilimini bozar. Türkiye’de görülme sıklığı dünya ortalamasının üzerindedir. Belirtiler çocuklarda büyüme ve kilo almada durma, erişkinlerde demir eksikliği ve kemik erimesi şeklinde görülür; deride kaşıntılı kabarcıklar (dermatitis herpetiformis) ayırt edicidir. Tanı için önce kan testi, ardından bağırsak biyopsisi kullanılır; tanı konmadan önce buğday içeren diyet sürdürülmelidir. Tedavisi kesin glutensiz diyet; ekmek ve makarna bırakmak yetmez, gizli gluten kaynakları da hesaba katılmalıdır. Birinci derece yakınların semptom olmasa da test yaptırması önerilir. Diyete uyulmazsa kemik erimesi, vitamin eksiklikleri ve bağırsak kanseri riski artar.
Yorum gönder