Uyku Apnesi: Neden Horluyoruz, Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri
Sabahları dinlenmeden kalkıyorsanız, gün boyu uyukluyorsanız, iş yerinizde ya da masabaşında uykuya dalıyorsanız ve eşiniz çok gürültülü horluyorsun diyorsa, bu yalnızca bir horlama meselesi olmayabilir. Uykunuz sırasında nefesinizin düzenli olarak kesilmesi, görece sinsi bir sağlık sorununun habercisi olabilir.
Bu yazıda uyku apnesinin ne olduğunu, kimlerde görüldüğünü, nasıl tanılandığını, tedavi seçeneklerini ve tedavi edilmediğinde neler olabileceğini anlatıyorum.
Uyku apnesi tam olarak nedir
Uyku sırasında üst solunum yolunda oluşan tekrarlayan tıkanmalar, hava akışının kısmen ya da tamamen kesilmesine yol açar. Kesilen her seferinde beyne yeterli oksijen gitmez ve beyin tepki vererek üst solunum yolunu yeniden açar. Bu döngü gecenin içinde onlarca, hatta yüzlerce kez tekrarlanabilir.
Uykunun bu şekilde bölünmesi, kişinin bunu farkında olmamasına yol açar. Horlayan kişi uyandığında iyi uyudum der ve gündüz uykululuğunu genellikle başka nedenlere bağlar. Bu yüzden uyku apnesi yıllarca tanınmadan yaşayabilir.
İki farklı tip var
Obstrüktif uyku apnesi (en sık görülen)
Solunum yolunda fiziksel bir tıkanıklık vardır. Dil kökü, yumuşak damak, bademcikler veya gırtlak çeperi uykuda gevşeyip daralır. Horlama bu tipte belirgindir ve vakaların büyük çoğunluğu budur.
Santral uyku apnesi
Solunum yolunda tıkanma yoktur; sorun, beynin solunum kaslarına sinyal göndermemesidir. Kalp yetmezliği, bazı nörolojik hastalıklar ve bazı ilaçlarla ilişkilidir. Horlama bu tipte genellikle bulunmaz.
Her iki tip bir arada da görülebilir.
Belirtiler
Gece ortaya çıkanlar
- Sesli horlama — en sık bildirilen bulgu. Uykuda kaslar gevşediği için horlama tipik olarak uykuya daldıktan sonra başlar.
- Nefesin durması — hastalar çoğu zaman bunu yaşamaz ama eşleri ya da çocukları fark eder. Boğulur gibi olup sonra derin nefes almak tipiktir.
- Tanıdıklar tarafından gündüz uyuması
- Ayak ve bacaklarda gece krampları, huzursuz bacak hissi
- Sık idrara çıkma
Gündüz ortaya çıkanlar
- Sabah baş ağrısı, özellikle uykusuzluk ya da uykuda nefes tutma sonrası
- Gündüz aşırı uykululuk; konsantrasyon düşüklüğü, dikkat eksikliği
- İş, okul veya trafikte uyuklama
- Unutkanlık, hafıza sorunları
- İktidarsızlık, sabah sertleşmeme
- Kilo artışı
- Sinirlilik, halsiz his, motivasyon düşüklüğü
- Sık başvurulan bir tanı: depresyon ya da anksiyete
Yaşam kalitesine etki
Uyku apnesi olan kişilerde kaza riski belirgin biçimde artmıştır. Karayolu kazalarının bir bölümü uykululukla ilişkilidir; uyku apnesi olan sürücülerin kaza riski normal popülasyona göre yüksektir. Bu, kişinin kendi fark edemediği bir durum olduğu için tehlikelidir.
Kimlerde daha sık görülür
- Kilo fazlası olan kişiler — en güçlü risk faktörlerinden biri. Boyun çevresindeki yağ dokusu havayı daraltır.
- Uzun boyunlu ve geniş çeneli yapı
- Erkekler — kadınlarda da görülür, ancak tanı oranı erkeklerde belirgin biçimde yüksektir. Kadınlarda menopoz sonrası artış gösterir.
- 40 yaş üstü
- Alkol tüketimi — uykuda üst solunum kaslarının gevşemesini artırır.
- Sigara
- Sırtüstü uyuma alışkanlığı — dil kökünü arkaya iter ve tıkanmayı kolaylaştırır.
- Bademcik büyüklüğü, burun tıkanıklığı, çene geriliği
- Ailesinde uyku apnesi olan kişi
- Hipotiroidi — tiroid hormonu eksikliği kas tonusunu düşürür
- Menopoz sonrası
Önemli nokta: Fazla kilolu olmak zorunlu değildir. Yapısal olarak dar solunum yolu olan, zayıf kişilerde de uyku apnesi görülür. Zayıf olmak hastalığı dışlamaz.
Çocuklarda uyku apnesi
Çocuklarda obstrüktif uyku apnesi daha yaygın olduğu düşünülebilir ama tam tersi. Çocuklarda apne oranı erişkinlere göre çok daha düşüktür. Ancak çocuklarda görüldüğünde ihmal edilmemelidir, çünkü uzun süreli uyku apnesi:
- Dikkat ve öğrenme sorunlarına yol açabilir
- Davranış bozukluklarıyla ilişkilendirilebilir
- Büyüme ve gelişmeyi etkileyebilir
- Gündüz uykululuğuyla, hiperaktivite benzeri tabloyla karışabilir
Çocuklarda en sık neden büyümüş bademciklerdir. Horlama, huzursuz uyku, ağız açık uyuma, sabah gözlerinin şiş olması ve gündüz hâletârlığının altında uyku apnesi yatabilir. Bazı çocuklarda astım tedavisi gerekmeden tedavi olsa da uyku apnesi saptanır ve tedavi edilince öksürük kesilir. Bu yüzden gece öksürüğü şikâyeti olan çocuklarda uyku değerlendirmesi yapılmalıdır.
Tanı nasıl konur
Önce hekim değerlendirmesi gerekir. Genellikle kullanılan iki ölçek vardır:
Epworth ölçeği
Sekiz somut durumda uyuklama eğilimini soran bir ölçektir: okurken, izlerken, dinlenirken, araba kullanırken, yemek yerken, sohbet ederken, içecek içerken, sıkıcı bir iş üzerinde çalışırken. Toplam puan yüksekse apne olasılığı artar. Bununla birlikte bu ölçek tanı koymaz, sadece şüpheyi güçlendirir.
STOP-BANG anketi
Horlama, gündüz uyuklama, tanık tarafından nefes kesildiğinin belirtilmesi, hipertansiyon, boyun çevresi, obezite, yaş ve erkek olma gibi sekiz etkeni sorgular. Skor arttıkça apne olasılığı belirgin biçimde yükselir. Bu araç tarama amacıyla hekimler tarafından yaygın biçimde kullanılır.
Tetkikler
- Polisomnografi (uyku testi) — Altın standarttır. Uykuda solunum olayları, oksijen satürasyonu, kalp ritmi ve uyku evreleri laboratuvar ortamında ölçülür. Genellikle bir gece hastanede kalınır.
- Evde uyku apnesi testi (ESAT) — Cihaz eve götürülür ve basit parametreler ölçülür. Yeterli olmayan ya da şüpheli sonuç veren durumlarda tam laboratuvar testi gerekir.
- Akış ölçümü — Horlamayı ölçen basit bir test, tanı koymaz ama destekleyici bilgi verir.
Tedavi seçenekleri
1. Pozisyon tedavisi
Hafif ve sırtüstü uyuyanlarda en etkili ilk adımdır. Sırtüstü uyku engellenir: yatak başı yükseltilir, sırtın arkasına öne eğimli bir yastık yerleştirilir ya da üst gövdeye bir bandaj dolayla kilitlenen bir yöntem kullanılabilir.
2. Yaşam tarzı değişiklikleri
- Kilo vermek — kilo vermek solunum yolunu belirgin biçimde genişletir, ancak tek başına apneyi her zaman ortadan kaldırmaz.
- Alkolü azaltmak veya bırakmak
- Akşam saatlerinde aşırı yemek yememek
- Yatak başının yükseltilmesi
- Nazal konjesyon varsa tedavi etmek — burun tıkanıklığı tedavi edilmeden apne çözülmez
3. Ağız içi apere (mandibular ilerletme cihazı)
Diş hekimlerinin uygun gördüğü hastalarda, çene öne doğru kaydırılarak solunum yolu açılır. Hafif ve orta derecede apnamede etkilidir ve CPAP kadar başarılı olmasa da daha az kısıtlayıcıdır. Gece ağzı yapısal sorunu olan hastalarda iyi sonuç vermez.
4. CPAP cihazı
CPAP (sürekli pozitif hava basıncı), uyku apnesinin standart ve en etkili tedavisidir. Küçük bir cihaz, gece boyunca burna veya yüz maskesine basınçlı hava verir. Böylece solunum yolu açık tutulur, horlama ve apne olayları engellenir.
Pratik bilgiler:
- Maske rahatsızlık yaygındır; burun maskesi, ağız maskesi ya da tam yüz maskesi seçenekleri vardır.
- Önceki birkaç gece uyuma zorluğu normaldir; çoğu hasta birkaç gün içinde alışır.
- Hava nemlendiricisi ile burun kuruluğu ve tıkanıklığı azaltılabilir.
- Cihazı kullanmaya başladıktan sonra birkaç hafta içinde belirgin fark hissedilir; sabah baş ağrısı ve gündüz uykululuğu çoğunlukla ilk aylarda düzelir.
- Cihazın verdiği uyku raporundaki kullanım süresi, tedavinin başarısında belirleyicidir.
5. Cerrahi
Gerektiğinde uygulanabilen seçenekler: bademcik ameliyatı, burun ve nazal kanal düzeltmeleri, dil kökü askısı veya alt çene ilerletme ameliyatı. Cerrahi, anatomik olarak belirgin bir tıkanma varsa kalıcı çözüm sağlayabilir.
6. Diğer uyku pozisyonu cihazları
Yatak dikey pozisyon sağlayan özel cihazlar sırtüstü uyuyan ve CPAP’a uyum sağlayamayan hastalarda ara seçenek olarak kullanılabilir.
Tedavi edilmezse ne olur
Uyku apnesi sadece horlama sorunu değildir. Tedavi edilmediğinde:
- Hipertansiyon riski artar; özellikle dirençli hipertansiyon tablosuyla ilişkilidir.
- Kalp hastalığı, kalp krizi ve ritim bozukluğu riski yükselir.
- İnme riski artar.
- Kan şekeri düzenlenmesi bozulur; insülin direnci ilişkisi kurulmuştur.
- Depresyon ve anksiyete belirtileri artar.
- Kazaya karışma riski belirgin biçimde yükselir.
- Yaşam kalitesi belirgin biçimde düşer.
Bu nedenle uyku apnesi gürültü değil, tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur.
Ne zaman doktora gitmeli
- Eşiniz veya çocuklarınız uykunuzda nefesinizin durduğunu söylüyorsa
- Gündüz sık uyukluyorsanız
- Sabahları dinlenmeden kalkıyorsanız
- İş veya okulda uyukluyorsanız
- Gece sık uyanıyorsanız
- Kilo fazlası varsa ve horlamayla birlikte gündüz uykululuğu yaşıyorsanız
- Tedavi edilen ama tansiyonu düşmeyen hastalar varsa
Kısaca
Uyku apnesi, uyku sırasında üst solunum yolunun tekrarlayan tıkanmasıdır ve kişi tarafından genellikle fark edilmez. En belirgin bulgular gürültülü horlama, tanık tarafından bildirilen nefes kesilmesi ve gündüz uykululuğudur. Fazla kilolu olmak zorunlu değildir; yapısal olarak dar solunum yolu olan zayıf kişilerde de görülür. Tanıda Epworth ölçeği ve STOP-BANG anketi şüpheyi güçlendirir, kesin tanı uyku testiyle konur. Tedavide pozisyon ve yaşam tarzı değişiklikleri, ağız içi apere ve en etkili seçenek olan CPAP kullanılır. Tedavi edilmeyen apne hipertansiyon, kalp hastalığı, inme, insülin direnci ve kaza riskini artırır. Horluyorsanız ve gündüz uyukluyorsanız bunu tembellik sanmayın; gözlenebilir bir tablo olabilir.
Yorum gönder