24 Haziran 1919 Olayları: İstiklâl Savaşı Gazetesi

24 Haziran 1919, Türkiye tarihinin en karmaşık günlerinden birinin parçasıdır. İzmir beş hafta önce işgal edilmiş, Ege halkı kendi kendine direnişe geçmiş ve Anadolu’nun kaderi belirsiz bir noktadaydı.

Bu yazıda o günün arka planını, Ege’de neler olduğunu ve İzmir’de toplanan siyasi toplantıları ele alıyoruz. Aşağıdaki sayfa 1919 tarihli bir İstiklâl Savaşı gazetesinin taranmış görselidir; alıntılar o sayfadan aktarılmıştır.

O güne nasıl gelindi?

24 Haziran’ı anlamanın ön koşulu 15 Mayıs 1919. O gün Yunan kuvvetleri İzmir’e girdi.

İşgalin gerekçesi. Yunanistan, İzmir’in kendi toprakları olduğunu, 1912’deki işgalin süresi dolduğunu ileri sürdü. Antlaşma bu gerekçeyi kabul etmiyordu; İzmir ve çevresi işgal altındaydı.

Şehrin tahliyesi. Mustafa Kemal ve arkadaşları 30 Nisan 1919’da İzmir’dan ayrıldı. Bu, Kuvâyi Milliye’nin ilk örgütlenme adımıdır. Ancak iki hafta sonra İzmir geri alınamayınca direnişin biçimi değişecektir.

Kuvâyi Milliye’in kuruluşu. 16 ve 17 Haziran 1919’da Alaşehir ve Nazilli’de toplantılar yapıldı. Kuva-yi Milliye adı ilk kez bu toplantılarda duyuldu. 23 Haziran’da ise Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kuruldu.

Bu arka plan önemlidir: 24 Haziran, örgütlenmenin hemen ardından gelen gündür. Halk direnişi henüz kurumsallaşmamış, kararlar bölgesel toplantılarda alınmaktadır.

24 Haziran’da Ege’de ne oldu?

Bu günün en önemli gelişmesi, Yunanî direnişinin merkezlerine yayılmasıdır.

22-23 Haziran. Aydın ve çevresindeki kasabalarda halk toplandı. Yunan garnizonlarına yakın yerlerde silahlı direniş başladı. Alaşehir ve Ödemiş hattı direnişin ilk hattı oldu.

24 Haziran. Direnişin Yunan karargâhında telaş yarattığı haberi gazetelere yansıdı. Yunanî komutanlığı, Anadolu’nun iç kesimine kadar uzanan bir hareketle karşı karşıya olduğunu anladı.

Bu, stratejik bir dönüm noktasıdır. Yunanistan askeri olarak İzmir ve çevresini tutmayı planlıyordu; halkın kendiliğinden direnişe geçmesi bu planı zorlaştırdı. Bu direniş olmasa sonraki yıllardaki mücadele biçimi bambaşka olurdu.

Direnişin niteliği. Bu bir ordu hareketi değil, halkın kendi kendini örgütlemesiydi. Milis güçleri oluştu, yerel yönetimler destek verdi. Ancak silah, eğitim ve düzen eksikti.

İzmir’deki siyasi toplantılar

Yunan işgali, İzmir’de aynı zamanda şiddetli bir siyasi tartışmayı da başlattı.

Hürriyet ve İtilâf Fırkaları. Muhalefet partileri İzmir’de toplandı ve Hürriyet ve İtilâf Fırkaları’nın birleşmesi kararlaştırıldı. Bu birleşme Damad Ferid Paşa’nın başkanlığında gerçekleşti.

Yerel yönetim. Belediye meclisi İzmir’de Yunan işgaline karşı bir karar aldı. Belediye başkanı ve meclis üyeleri tutuklandı. Bu, işgale karşı ilk kurumsal direniş örneğiydi.

Anadolu’nun sesi. Gazeteler, İstanbul’da hükümetin Ege’yi görmezden geldiğini eleştiriyordu. Milletvekilleri İzmir’e gitmek istiyordu ama İstanbul hükümeti buna izin vermiyordu.

Dönemin en büyük çelişkisi buydu: Anadolu’da halk ayaklanırken İstanbul’da hükümet bunları görmezden geliyordu. Bu çelişki bir yıl sonra Millî Mücadele’nin siyasi kırılma noktası olacaktı.

Bu tarih neden önemli?

24 Haziran 1919, Millî Mücadele’in başlangıç tarihi olarak kabul edilmez. Genellikle 19 Mayıs 1919 kabul edilir. Ama bu tarihte olan bitenler belirleyicidir.

1. Direniş kurumsallaşmaya başladı. Düzensiz halk tepkisi, örgütlü bir mücadeleye dönüşüyordu.

2. Anadolu ile İstanbul arasındaki uçurum açıldı. Anadolu halkı kendi başının çaresini arıyordu. Bu, merkezî hükümete güvenin sarsılması demekti.

3. Dünya dikkatini çekmeye başladı. İzmir işgali, Avrupa’da Türkiye lehine bir kamuoyu oluşumuna yol açtı. Amerikan kamuoyu özellikle etkileniyordu.

Sık yapılan hatalar

1. 24 Haziran’ı Millî Mücadele’in başlangıcı saymak. Yaygın ama hatalı. 19 Mayıs 1919 Kocatepe konuşması genel kabul gören başlangıçtır. 24 Haziran ise bir dönüm noktasıdır, başlangıç değil.

2. Direnişin devlet tarafından başlatıldığını düşünmek. Yanlış. Ege’deki ilk direniş halkın kendi girişimiyle başladı. Merkezî hükümetin desteği sonradan ve sınırlı geldi.

3. İzmir’deki partilerin milliyetçi olduklarını varsaymak. Yanlış. Hürriyet ve İtilâf Fırkaları işgalden rahatsızdı ama İstanbul hükümetinden yana bir tavır içindeydi. Onların İzmir’deki toplantısı, millî hareketin İstanbul kanadından değil, muhalefetten gelen bir ittifaktı.

4. Gazete görselindeki bilgilerin tümünün kesin olduğunu düşünmek. Yanlış. 1919 gazeteleri savaş propagandası içerir ve bazı haberler doğrulanmamıştır. Görsel birincil kaynak olarak değerlidir ama tek başına doğruluk kaynağı değildir.

Kısaca: 24 Haziran 1919 olayları

İzmir’in 15 Mayıs’da işgalinden sonra Ege halkının direnişe geçtiği ve İzmir’de muhalefet partilerinin toplandığı gündür. Millî Mücadelenin başlangıç tarihi olarak kabul edilmez ama dönüm noktasıdır.

Pratik özet: Bu tarihi okurken iki şeyi ayırın: Ege’deki halk direnişi ile İzmir’deki siyasi toplantılar. İkisi farklı katmanlar ve sıklıkla karıştırılır.

Bu yazıda 24 Haziran’ı ele aldık. Başlangıç tarihi için İstiklâl Savaşı yazımıza, dönemin siyasi ortamı için Balkan Antantı başlığına bakabilirsiniz. Dönemin destanı İstiklâl Marşı yazımızda ele alınıyor.