Balkan Antantı ve Sadabat Paktı
Balkan Antantı, 1912’de bir milleti birden çok kez savaşın eşiğine götüren antlaşmalar zincirinin son halkasıdır. Sadabat Paktı ise 14 ay sonra, neredeyse herkesin aleyhine olduğu bir dönemde imzalandı.
Bu yazıda iki paktın da nasıl ortaya çıktığını, kimler arasında imzalandığını, hangi amaçları taşıdığını ve Osmanlı Devleti için neden sonuçsuz kaldığını ele alıyoruz. Tarih kitaplarının çoğunda anlatılan sade anlatıdan farklı bir yorum da ekliyorum.
Balkan Yarıyaradası’da ne olmuştu?
Bu soruyu cevaplamadan antlaşmaları anlamak mümkün değil.
1829 ve 1830. Yunanistan bağımsızlığını kazandı. Osmanlı, Yunanistan’ı tanımak zorunda kaldı. Bu, ilk büyük toprak kaybıydı ve sonrakilerinin habercisi oldu.
1878. Berlin Antlaşması’yla Rumeli topraklarının önemli bölümü elde edildi. Romanya, Sırbistan ve Montenegro bağımsızlık kazandı. Osmanlı Rumeli’deki toprakları büyük ölçüde kaybetti.
1885. Arnavutluk’da isyan çıktı. İsyan bastırıldı ama Osmanlı’ın bölgedeki hâkimiyeti fiilen sarsıldı.
1912. Bulgaristan Makedonya’da bağımsızlık ilan etti, Yunanistan ve Sırbistan da saldırıya geçti. Osmanlı, Balkanlarda elinde kalan toprakların büyük bölümünü kaybetti.
Yani 1912 antlaşmaları birden doğdu. Osmanlı, 30 yıl içinde Rumeli’deki varlığını neredeyse tamamen kaybetmişti.
Balkan Antantı nasıl kuruldu?
Antlaşma tek bir masada değil, aylar içinde farklı görüşmelerle şekillendi.
İlk adım: Bulgaristan-Sırbistan. İki ülke 1912’de askeri bir ittifak anlaşması imzaladı. İkisi de Makedonya’ya tamamen sahip olmak istiyordu; anlaşma, kazananın duruma göre paylaşılmasını öngörüyordu.
Yunanistan’nin katılması. Yunanistan bu ittifaka kendi şartlarıyla girdi. Yunanistan, Selanik ve Girit’i de istiyordu. Osmanlı topraklarından alınacak bölgeler konusunda kendi payını garantiledikten sonra antlaşmaya katıldı.
Antlaşmanın yapısı. Sözlü bir anlaşmaydı; resmî metin yoktu. Üç ülke arasındaki ilişkileri düzenleyen tek bir belge bulunmuyor. Tarihçe araştırmacıları bu nedenle mesaj trafiğine ve diplomatik belgelere dayanmak zorunda kalmıştır.
Benim tespitim şu: Bu, bir birlik antlaşması değil, bir iş birliği antlaşmasıydı. Üç ülke, Makedonya üzerindeki hâkimiyet için birbirleriyle anlaştı; aralarındaki sınırlar üzerinde ise kendi aralarında anlaşamayacaklardı. Yani savaştan sonra ikinci bir savaşın neredeyse kaçınılmaz olduğu baştan belliydi.
Osmanlı’ın savaş çaresizliği
Antlaşmayı öğrenen Osmanlı, askeri bir çözüm aradı ve bulamadı.
İtalyan savaşı. 1911’de İtalya’le savaş Osmanlı’yı meşgul etti. Trentino ve İstanbul’daki son haftalarda yaşananlar, ordunun ne durumda olduğunu gösterdi.
İç karışıklıklar. 1911’de II. Abdülhamid’in tahtı indirildi, İkinci Meşrutiyet ilan edildi. Yeni dönemde ordu yeniden yapılandırılacak, subaylar görevden alınacaktı. Balkan savaşı tam da bu geçiş döneminde başladı.
Kadro sıkıntısı. Orduda deneyimli subay sayısı azalmıştı. İtalyan savaşındaki kayıplar ve siyasi değişim birlikte düşünüldüğünde, 1912’de savunma yapacak güçte bir ordu bulmak zordu.
En önemli tespit şu: Osmanlı dışarıdan baskı altındaydı ama asıl sorun içerideydi. Yeni kurulan hükümet ne savaş hazırlığı yapmış ne de barışa zemin hazırlamıştı. Bu, savaşın kaybını belirleyen asıl etkendi. Balkanlar’daki coğrafi avantajlar bile yetmedi.
First Balkan War sonuçları
Anlaşma 8 Ağustos 1912’de, savaşın ardından imzalandı. Osmanlı savaştan çıktı.
Kaybedilen topraklar. Osmanlı Rumeli’deki topraklarının büyük bölümünü kaybetti. Arnavutluk, Makedonya ve Trakya elden çıktı. Sadece Edirne ve çevresi kaldı.
Sonuç. Osmanlı, birinci Balkan Savaşı’nı kaybetti. Bu, sonraki on yılın gidişatını belirledi.
Yanlış anlaşılan bir nokta var: Osmanlı, birçok cephede sayıca üstün olmasına rağmen kaybetti. Bunun nedeni kıta gücü değil, bölgesel koşulların zorluğuydu. Dönemin savaş yöntemi ve haberleşme teknolojisi, düşman lehineydi.
Sadabat Paktı
Sadabat Paktı, birinci savaşın ardından 29 Eylül 1913’de İstanbul’da imzalandı. Anlaşmayı imzalayan taraf sayısı bakımından dönemin en kalabalık paktıydı.
Taraflar. Osmanlı Devleti, Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ, Romanya ve Arnavutluk. İmza eden devlet sayısı bakımından dönemin en kalabalık paktıydı.
Ne kararlaştırıldı? Antlaşma barış şartlarını kabul etti. Birinci savaş sonunda kazanılan toprakların tanındığı belirtildi.
En önemli hükümler. Gümrük, posta, demiryolu gibi teknik konularda iş birliği ve ticaret serbestisi öngörüldü. Osmanlı bunu büyük bir başarı olarak sundu.
Dürüst bir değerlendirme şart: Sadabat Paktı, bir milleti kurtarmadı. İmza eden devletlerin çoğu, Osmanlı aleyhine kazanımlarını zorla elde etmişti ve antlaşma bu kazanımları resmîleştirdi. Osmanlı, diplomatik bir kazanım elde etti ama askeri bir kazanç elde etmedi.
Neden başarısız oldu? Çünkü iç politika antlaşmaları bozdu. Bulgaristan, Makedonya’daki toprakların kendisine ait olduğu iddiasıyla anlaşmayı içten içe ihlal etmeye başladı. Sırbistan ve Yunanistan da aynı eğilimdeydi.
Sonuç şuydu: Antlaşma imzalandıktan sonraki üç ayda taraflar arasında savaş hazırlıkları başladı. 1913’te İkinci Balkan Savaşı patladı ve bu kez Bulgaristan yenildi. Yani Sadabat Paktı bir yıl bile dayanamadı.
İki paktın farkı
Karşılaştırma, ikisinin de aynı kategoride olmadığını gösterir.
Balkan Antantı. Saldırıya hazırlanan bir ittifaktı. Tarafların amacı ortaktı ve içseldi: bir hedefe ulaşmak için birleşmek.
Sadabat Paktı. Bir barış antlaşmasıydı. Tarafların amacı farklıydı. Osmanlı için barış, diğerleri için elde edilmiş avantajları güvence altına almaktı.
Sonuç: İç amaçları ortak olan antlaşmalar işe yarar; dış amaçları çelişen antlaşmalar ise yalnızca bir ateşkes süresi uzatır. Sadabat Paktı tam da bu yüzden işe yaramadı.
Sık yapılan hatalar
1. Balkan Antantı resmî bir metin içerir. İçermez. Sözlü anlaşmaydı ve resmî bir belge yoktu. Bu, uluslararası hukuk açısından zayıf bir antlaşmaydı.
2. İki savaş arasında iki yıl vardır. Yanlış. Birinci Balkan Savaşı 1912, ikincisi 1913’tür. Arada yaklaşık bir yıl vardır ve bu süreç oldukça doludur.
3. Osmanlı savaşta hazırlıksızdı. Kısmen doğru. İtalyan savaşı ve iç karışıklıklar ordunun hazırlığını azalttı. Ama tamamen hazırlıksız değildi; sayısal üstünlüğe rağmen coğrafi dezavantajlar belirleyici oldu.
4. Sadabat Paktı Türkiye’nin zaferidir. Abartılı. Diplomatik bir kazanımdı ve barışı sağladı; toprak kaybı telafi edilmedi. Bu ayrım yapılmazsa tarih yanlış okunur.
5. İki paktın amacı aynıydı. Yanlış. Biri Osmanlı’a karşı, diğeri Osmanlı ile birlikteydi. Karşılaştırılmaları ancak bu farkla anlamlıdır.
Kısaca: Balkan Antantı ve Sadabat Paktı
Balkan Antantı 1912’de Osmanlı aleyhine kurulan sözlü bir ittifaktır; Sadabat Paktı ise 1913’te savaş sonrası imzalanan barış antlaşmasıdır. İkisinin amacı ve sonucu tamamen farklıdır.
Pratik özet: Balkan Antantı’nın işe yaramamasını çıkarların çatışması, Sadabat Paktı’nın işe yaramamasını ise iç politika bozdu. İkisini karıştırmak, dönemin en yaygın tarih hatasıdır.
Bu yazıda iki antlaşmayı ele aldık. Savaşın sonuçları için İstiklâl Savaşı yazımıza bakabilirsiniz. Dönemin mali yapısı için Osmanlılarda maliye başlığı ilgili olabilir.
Yorum gönder