Edebiyatımızda İlkler: Türk Edebiyatının Bilinen İlkleri
“Türk edebiyatının ilki” dendiğinde çoğu kişi aynı cevabı verir. Ama bu sorunun tek bir cevabı yoktur; neyi “ilk” saydığımıza bağlıdır.
Bu yazıda Türk edebiyatında bilinen “ilkler” dönemin şartları içinde, hangi ölçütle ilk sayıldıklarıyla birlikte ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; dönemlendirme kaynaklara göre değişebilir.
İlk Türkçe metinler
Türkçedeki en eski yazılı belgeler İslam öncesine dayanır. Ama bunlar edebiyat değil, resmî kayıtlardır.
Orhun Yazıtları. Türk dilinin bilinen en eski yazılı belgeleridir. 8. yüzyıla aittir ve devlet işlerini anlatır. Edebiyat metni sayılmaz ama Türkçe tarihinin başlangıç noktasıdır.
İlk İslami Türkçe metin. 11. yüzyıldan itibaren Arapça ve Farsça etkisi görülür. Bu dönemde İslami bilim dili Arapça olmuştu.
Kutadgu Bilig. Yusuf Balasaguni’nin eseri, Türkçe yazılmış ilk büyük eserlerdendir. Siyaset ve ahlak üzerinedir. Dili, döneminin en gelişmiş Türkçesidir.
Dede Korkut. Sözlü geleneğin yazıya geçirilmiş hâlidir. Boylar ve Oğuz Kağan anlatıları. Ne yazıldığı tartışmalıdır.
Benim tespitim şu: “İlk Türkçe metin” ile “ilk Türkçe edebiyat” farklı sorulardır. Bir belgenin dili edebiyat dili olmak için yeterli değildir. Yaratıcı amaçla yazılmış olması gerekir.
İlk şiir
“İlk Türkçe şiir” denince farklı adlar öne çıkar.
Hakan Mengüçek. Teknik olarak Divan şiirinin ilk örneği kabul edilir. Bu şiirde İslâm öncesi Türk kültür unsurları görülür.
Köroğlu. Halk şiiri geleneğinin en eski katmanlarındandır. Yazıya geçirilmiş en eski örnekler 16. yüzyıldandır.
Âşık Veysel. Bu isim genellikle çıkarılmamalıdır. Şair 1912’de doğmuştur; köyü ve geleneğiyle birlikte okunmalıdır.
Önemli bir ayrım: “İlk Türkçe” ile “ilk Türkçe şiiri” aynı şey değildir. İlk Türkçe metinler İslami dönemde yazıldı, ilk şiir ise 13. yüzyıldan itibaren görüldü.
İlk tiyatro
Türk tiyatrosunun başlangıcı tartışmalıdır.
Kesiye (kervan oyunu). İlk kez 16. yüzyılda belgelendi. Yazılı metinleri sonradan derlenmiştir. Köy oyunlarından gelişti.
Meddah. Tek kişilik bir gösteri biçimidir. Gelenekte İbrahim Efendi adlı bir meddahla ilişkilendirilir.
Modern Türk tiyatrosu. Ahmet Vefik Paşa ile Namık Kemal döneminde Batı tiyatrosu Türkiye’ye girdi. 1870’lerde Şinasi ve Namık Kemal’in eserleri ilk modern örneklerdir.
Pratik bilgi: “İlk tiyatro” sorusu, tiyatro kavramının nerede başladığına bağlıdır. Halk oyunları ile Batı tarzı salon tiyatrosu farklı köklerdir.
İlk roman ve öykü
Bu alanda ilkler görece nettir.
İlk Türkçe roman. “İntibas” ve “Eşberk” bazı kaynaklara göre ilk örneklerdir. Ahmet Midhat Efendi’nin çalışmaları, modern romanın başlangıcı sayılır.
Gerçek anlamda ilk büyük Türk romancısı. Recaizade Mahmut Ekrem, Nabizade İzzet Molla, Halit Ziya bu kuşağın yazarlarıdır. Hepsi natüalist bir çizgide çalışmıştır.
İlk öykü. Öykü türünün öncüleri Ahmet Midhat Efendi ve Samipaşazade Sezai’dir. Tanzimat döneminde öykü tam anlamıyla yerleşmemişti.
İlk kadın romancı. Halide Edib ve Şükufe Nihal bu alanda öncü oldu. Halide Edib, romanlarıyla tanınan ilk isimdir.
İlk kadın şair
Bu başlık dikkat çekici bir tartışma alanıdır.
Âşık. “Âşık” takma adını kullanan bir kadın şairden bahsedilir. Ancak bu adla bilinen birçok kişi vardır ve hangisinin kastedildiği belirsizdir.
Zühre. 19. yüzyılda yaşamış bir kadın şair olarak anılır. Gazileri tanınmıştır.
Ayşe Koluk. İlk kadın şairlerden biridir. Şiirleri Divan geleneği çerçevesinde yazılmıştır.
Benim tespitim şu: “İlk kadın şair” sorusuna kesin bir isim vermek mümkün değil. Bu isim genellikle dönemin kayıt altına alma geleneğine bağlıdır. Kadın şairlerin çoğu yazılarını yayımlatamadı.
Sık yapılan hatalar
1. Orhun Yazıtları ilk Türk edebiyatıdır. Yanlış. Resmî bir belgedir, edebiyat metni değildir. Dil tarihi için başlangıçtır.
2. İlk Türkçe metin Arapça oldu. İslam öncesi kayıtlar vardır. Orhun Yazıtları Türkçedir.
3. İlk Türkçe şiir Divan şiiridir. Kısmen doğru. Halk şiiri daha eski bir katmanı temsil eder. Yazıya geçirilmesi sonradandır.
4. İlk tiyatro Şinasi’in eseridir. Eksik. Şinasi modern tiyatroyu başlattı; halk oyunları çok daha eskiydi.
5. İlk kadın şair kesin olarak bilinir. Doğru değil. Kayıt eksikliği nedeniyle kesinlik yoktur.
6. Türk edebiyatı Orhun’la başlar. Yanlış. Sözlü gelenek çok daha eskidir. Yazılı kayıt olmadığı için başlangıç noktası belirlenemez.
Kısaca: edebiyatımızda ilkler
“İlk” demek, bir şeyin daha önce olmadığı anlamına gelmez. Sözlü gelenekler yazıya geçirilmeden önce de vardı.
Pratik özet: Orhun Yazıtları ilk yazılı Türkçe, Kutadgu Bilig ilk büyük Türkçe eser, Şinasi ilk modern tiyatro yazarıdır. “İlk kadın şair” sorusuna kesin cevap verilemez.
Bu yazıda edebiyatımızın ilklerini ele aldık. Yazar örnekleri için Acımak ve Küçük Ağa başlıkları ilgili olabilir.
Yorum gönder